ΑΡΧΑΙΑ ΙΣΤΟΡΙΑ

Ο ΔΗΜΟΣ ΑΛΙΜΟΥ
ΑΠΟ ΤΟΥΣ ΑΡΧΑΙΟΤΑΤΟΥΣ ΠΡΟΪΣΤΟΡΙΚΟΥΣ ΧΡΟΝΟΥΣ

Σὲ μία ἀπὸ τὶς ὠραιότερες περιοχὲς τῆς Ἀττικῆς, στὴν ἀκτὴ τοῦ Σαρωνικοῦ, ἁπλώνεται περίοπτα ὁ μεγάλος Δῆμος Ἀλίμου, γνωστὸς καὶ μὲ τὸ ὄνομα Καλαμάκι, ποὺ συνορεύει παραλιακὰ μὲ τὸ Νέο Φάληρο καὶ τὴ Γλυφάδα.

 Ο ΑΡΧΑΙΟΣ ΔΗΜΟΣ

 Ὁ Δῆμος αὐτὸς δὲν εἶναι νεοφανής. Ἔχει μία μεγάλη ἱστορία καὶ προϊστορία. Ὑπερκαλύπτει τὸν χῶρο τοῦ ἀρχαίου Δήμου Ἀλιμοῦντoς, ποὺ ἦταν ἕνας ἀπὸ τοὺς πρώτους καὶ πιὸ θελκτικοὺς δήμους τῆς πόλεως - κράτους τῶν Ἀθηνῶν.

 

Ἀνῆκε στὴν Λεοντίδα φυλή, ποὺ ὀνομάστηκε ἔτσι, γιατὶ οἱ Ἕλληνές ποὺ προέρχονταν ἀπ᾽ αὐτὴν ἦταν γενναῖοι σὰν λέοντες. Ἀπὸ τὸ ἀρχαῖο «Ἰοστεφὲς Ἄστυ», «τὰς κλεινὰς Ἀθήνας», ἀπεῖχε περίπου 35 στάδια (6.620 μέτρα). Ὁ Δημοσθένης ἀναφέρει, ὅτι Δημότες τοῦ Ἀλιμοῦντος ἔλαβαν μέρος σὲ ψηφοφορία ἐπὶ τῶν ἡμερῶν του. 

 

 

Μὲ τὸ Δῆμο συνδέεται στενὰ ὁ μεγαλύτερος ἱστορικὸς τῆς ἀρχαιότητος καὶ τοῦ κόσμου ὅλου, ὁ μεγαλοφυὴς Θουκυδίδης. Ἐπονομαζόταν «Ἀλιμούσιος», καθότι ἡ πατρικὴ οἰκογένεια του, κατὰ τὸν βιογράφο του, ἦταν ἐγκατεστημένη στὸν «Δῆμο Ἀλιμοῦντος».

ΠΡΟΪΣΤΟΡΙΚΟΙ ΧΡΟΝΟΙ

Στὴν περιφέρεια τοῦ Δήμου ἀνῆκε καὶ ἡ «Κωλιὰς Ἄκρα», τὸ ἀκρωτήρι τοῦ Ἁγίου Κοσμᾶ. Ἀνασκαφές, ποὺ ἔγιναν ἐκεῖ, ἔχουν φέρει στὸ φῶς σπουδαιότατα ἀρχαιολογικὰ καὶ ἀνθρωπολογικὰ εὐρήματα (G. Mylonas, Aghios Kosmas, Athens, 1959).

 

Ἀποκαλύφθηκαν οἰκισμοί, ποὺ ἀνάγονται στὴν προϊστορικὴ ἐποχὴ τοῦ χαλκοῦ. Βρέθηκαν τετράπλευρα πρωτοελλαδικὰ οἰκήματα, ποὺ χρονολογοῦνται γύρῳ στὰ 2.300 π.Χ. Ἀποτελοῦνται συνήθως ἀπὸ δύο δωμάτια καὶ αὐλή. Τὰ κεραμικὰ εὐρήματα εἶναι: φιάλες, ὑδρίες, ἀσκοῖ, σκύφοι, ἐργαλεῖα ἀπὸ ὀψιανὸ κ. ἄ. Ἀπὸ τὴ μελέτη τῶν εὑρημάτων συνάγεται, ὅτι οἱ κάτοικοι τοῦ οἰκισμοῦ ἦταν Κυκλαδίτες ἄποικοι, ποὺ ἵδρυσαν ἐκεῖ «ἐμπορεῖο» καὶ κέντρο ἐπεξεργασίας τοῦ ὀψιανοῦ (πέτρωμα ἀπὸ τὴν Μῆλο, εἰδικὸ γιὰ τὴν κατασκευὴ ἐργαλείων καὶ ὅπλων).

 

Στὴν νεκρούπολη τῆς περιοχῆς ἀνακαλύφθηκαν κτιστοὶ οἰκογενειακοὶ τάφοι καὶ πλῆθος ἀπὸ κτερίσματα (κοσμήματα ἢ ἄλλα ἀντικείμενα, ποὺ θάβονται μαζί μὲ τὸν νεκρό): μαρμάρινα εἰδώλια κυκλαδικοῦ τύπου, σκεύη τηγανοειδῆ, μονωτοὶ κύαθοι, ἀπιόσχημα ἀγγεῖα, λεπίδες ὀψιανοῦ κ.ἄ. βρέθηκε καὶ πολύτιμο ἀνθρωπολογικὸ ὑλικό, ποὺ μελέτησαν εἰδικοὶ ἐπιστήμονες. Ἕλληνες καὶ ξένοι (Ἰ. Κούμαρης, Lawrence Angel).

 

Οἱ Κυκλαδίτες ἄποικοι τοῦ πρωτοελλαδικοῦ αὐτοῦ οἰκισμοῦ ἦρθαν σ᾽ ἐπικοινωνία μὲ αὐτόχθονες κατοίκους τῆς Ἀττικῆς καὶ ἐπεξέτειναν τὶς ἐγκαταστάσεις τους σὲ ὅλο τὸ χῶρο τῆς περιοχῆς τῆς «Κωλιάδας Ἄκρας». Ἀπὸ τὰ ἀνασκαφικὰ δεδομένα συνάγεται, ὅτι ὁ οἰκισμὸς καταστράφηκε ἀπὸ ἐχθρικὴ εἰσβολὴ γύρῳ στὰ 2000 π.Χ. πιθανὸν οἱ καταστροφὲς νὰ ὀφείλονταν σὲ Πελασγοὺς ἢ Ἴωνες.

 

Ἡ περιοχὴ ἔμεινε ἀκατοίκητη 5-6 αἰῶνες. Γύρῳ στὰ 1500-1400 π.Χ. δημιουργεῖται ἕνας νέος οἰκισμὸς Ὑστεροελλαδικός. Οἱ κάτοικοι του ἔχουν τὰ γνωρίσματα ἑνὸς ἄλλου πολιτισμοῦ. Εἶναι φορεῖς τοῦ Μυκηναϊκοῦ πολιτισμοῦ. Ἀσχολοῦνται κυρίως μὲ τὴν ἁλιεία καὶ τὴν κατεργασία τῆς πορφυρᾶς.

 

Οἱ κατασκευὲς τῆς ἐποχῆς αὐτῆς εἶναι μεγαροειδεῖς τύπου ποὺ ἀποτελοῦνται ἀπὸ δόμο (στρώση ἀπὸ πέτρες ἢ πλίνθους στὴν τοιχοποιία) καὶ αἴθουσα. Τὰ ἀγγεῖά ποὺ βρέθηκαν εἶναι: κύπελλα, κύλικες (πλατὺ καὶ χαμηλὸ κύπελλο τῶν ἀρχαίων μὲ λεπτὴ βάση καὶ δύο λαβές), ἀμφορεῖς ψευδόστομοι κλπ. Στὴν κορφὴ τοῦ ἀκρωτηρίου φαίνεται ὅτι κτίστηκε καὶ μικρὸ τεῖχος γιὰ ἀμυντικοὺς σκοπούς.

 

Καὶ ὁ οἰκισμὸς αὐτὸς καταστράφηκε ἢ ἐγκαταλείφθηκε γύρῳ στὰ 1100 π.Χ. Πιθανὸ κατὰ τὴν κάθοδο τῶν Δωριέων καὶ ὁ χῶρος ἔμεινε πάλιν ἀκατοίκητος ἐπὶ πολύ.

 ΙΣΤΟΡΙΚΟΙ ΧΡΟΝΟΙ

 Κατὰ τοὺς ἱστορικοὺς χρόνους τὸ σημερινὸ ἀκρωτήρι τοῦ Ἁγίου Κοσμὰ εἶναι γνωστὸ μὲ τὸ ὄνομα «Κωλιὰς Ἄκρα». Λατρεύονταν ἐκεῖ ἀρχικὰ κάποια θεότητα, ποὺ ἀργότερα ταυτίστηκε μὲ τὴν Ἀφροδίτη καὶ πάνω στὰ ἐρείπια τοῦ προϊστορικοῦ οἰκισμοῦ ἱδρύθηκε ναὸς τῆς Κωλιάδος Ἀφροδίτης, προστάτριας τῶν τοκετῶν.

 ΠΑΡΑΔΟΣΕΙΣ ΠΕΡΙ ΚΩΛΙΑΔΟΣ ΑΚΡΑΣ

Τὸ πρῶτο Ἱερό, σύμφωνα μὲ μία παράδοση, ἱδρύθηκε ἀπὸ ἔφηβο, ποὺ εἶχε συλληφθεῖ ἀπὸ πειρατὲς καὶ δέθηκε «κατὰ τὰ κῶλα» (τὰ ἄκρα, τὰ πόδια). Τὸν συμπάθησε ὅμως ἡ κόρη τοῦ ἀρχηγοῦ τῶν πειρατῶν καὶ τὸν ἐλευθέρωσε. Τότε ὁ νέος ἐκδηλώνοντας πρὸς τὸν Θεὸ τὴν εὐγνωμοσύνη του ἵδρυσε Ἱερό, ποὺ ὀνομάστηκε «Κωλιάς». Μία ἄλλη παράδοση ἀναφέρει, ὅτι πτηνὸ ἄρπαξε ἀπὸ κάποιο βωμό, ὅπου γινότανε θυσία, τὴν «κωλήν», δηλ. ἕνα μηρὸ τοῦ θύματος καὶ τὸ ἄφησε νὰ πέσῃ ἐπάνω, στὸ ἀκρωτήρι αὐτὸ τοῦ Σαρωνικοῦ. Ἀπὸ τότε ὀνομάστηκε «Κωλιὰς ἄκρα». Κάποια ἀνάλογη παράδοση ὑπάρχει καὶ γιὰ τὸ ἀρχαῖο Βυζάντιο.

Κατὰ μία τρίτη ἐκδοχή, ἐτυμολογική, ἡ ὀνομασία ὀφείλεται στὸ σχῆμα ποδιοῦ, ποὺ ἔχει τὸ ἀκρωτήρι. Προέρχεται δηλ. ἀπὸ τὸ «κῶλον, τὸ κατὰ τοὺς πόδας» (Σχολ. εἰς Ἀριστ. Ἠσ. λ.).

 ΑΡΧΑΙΑ ΛΑΤΡΕΙΑ

Τὸ Ἱερὸ τῆς Κωλιάδος Ἀφροδίτης, ποὺ λατρευόταν μαζί με τὴν Γενετυλίδα σὰν προστάτιδα τῶν ἐπιτοκίων γυναικῶν (Παυσ. Α, 1, 5 καὶ 31, ε.α.), ἐθεωρεῖτο ἕνα ἀπὸ τὰ πιὸ σημαντικὰ τῆς Ἀττικῆς. Ὁ ἱερέας τοῦ ναοῦ τῆς Κωλιάδος εἶχε τιμητικὴ θέση στὸ ἀρχαῖο Διονυσιακὸ θέατρο τῶν Ἀθηνῶν. Ὑπῆρχε καὶ ἰδιαίτερο ἱερατικὸ γένος, ποὺ ὀνομαζόταν «Κωλιεῖς» (Παπ. Λαρ. 25, 145, Σουδ. λ.).

 ΔΗΜΟΣ  ΑΛΙΜΟΥΝΤΟΣ

Ἔξω ἀπὸ τὸν παλιὸ κατοικημένο χῶρο, κατὰ τοὺς ἱστορικοὺς χρόνους, διαμορφώθηκε ὁ Δῆμος Ἀλιμοῦντος, ἀνάμεσα στοὺς ἐπίσης ἀρχαίους δήμους Φαληρέων καὶ Αἰξωνέων (Γλυφάδας, βλ. Στρβ. 398).

 

Τὸ ὄνομα προέρχεται ἀπὸ τὸ θαμνῶδες φυτὸ ἄλιμος (halimus), τὴ γνωστὴ ἀρμυρήθρα, ποὺ ἐφύετο στὴν ἀκτὴ αὐτὴ τοῦ Σαρωνικοῦ. Ἦταν συνηθισμένο στους ἀρχαίους δήμους νὰ παίρνουν τὴν ὀνομασία τους ἀπὸ ὀρισμένα φυτὰ τῆς περιοχῆς, ὅπως Μυρρίνους, Ῥαμνοὺς κλπ. (ΜΕΕ Γ, 828 Ὑδρ. 6, 98).

 

Ἀπὸ τὰ χρόνια τοῦ Σόλωνα καὶ Πεισιστράτου, στὸ δῆμο αὐτὸ ἀποδίδονταν ἰδιαίτερες τιμὲς στὴ Δήμητρα καὶ Κόρη, τῶν ὁποίων ὑπῆρχε καὶ Ἱερό, τὸ Θεσμοφόριο.

 

Ἐπίσης, καθὼς φαίνεται ἀπὸ ἐπιγραφές, ἐδῶ ἐτιμᾶτο καὶ ὁ Ἡρακλής, σύμβολο τῆς ἀνδρικῆς δύναμης καὶ γενναιότητας. Ἐξ ἄλλου τιμὲς ἀποδίδονταν καὶ στὸν Ποσειδῶνα, σὰν προσωποποίηση τοῦ ὑγροῦ στοιχείου.

 ΤΑ ΘΕΣΜΟΦΟΡΙΑ

Ἡ θεσμοφόρος    Δήμητρα,    σὰν προστάτιδα τῆς γεωργίας καὶ  γονιμότητας, ἀλλὰ καὶ τῶν θεσμῶν, ποὺ  ἀφοροῦν τὴν κοινωνικὴ  τάξη καὶ τὸν γαμήλιο βίο (Roschen, Lex., VF62 Ὀρφ. Ὑμν. 1, 25), ἐτιμᾶτο ἰδιαίτερα στὰ Θεσμοφόρια τοῦ Δήμου Ἀλιμοῦντος, ἀπὸ τὶς ἐγγαμες γυναῖκες. Κατὰ τὴν μεγάλη ἑορτὴ τῶν Θεσμοφορίων, τέλη Ὀκτωβρίου, οἱ γυναῖκες ἀπὸ τὴν Ἀθῆνα κατέβαιναν στον Δῆμο Ἀλιμοῦντος. Συμμετεῖχαν σ᾽ εὔθυμες ἐκδηλώσεις στὸ ὕπαιθρο καὶ ὑπὸ σκηνὲς καὶ τὴν ἑπομένη μέρα, ποὺ λεγόταν ἄνοδος ἐπέστρεφαν στὸ «Κλεινὸ Ἄστυ».

 

Ἡ ἰδιότυπη αὐτὴ γυναικεία γιορτὴ ἐνέπνευσε τὸν Ἀριστοφάνη νὰ γράψῃ τὴν γνωστὴ κωμῳδία τοῦ «θεσμοφοριάζουσαι». Δὲν ἔλειπαν ὅμως ἀπὸ τὸν Δῆμο καὶ οἱ πνευματικὲς καὶ καλλιτεχνικὲς ἐκδηλώσεις. Ἀναφέρεται ὅτι καὶ ἐδῶ, ὅπως καὶ στὴν Ἀθῆνα, γίνονταν διάφορες θεατρικὲς παραστάσεις.

 ΜΗΔΙΚΟΙ ΠΟΛΕΜΟΙ

Οἱ δημότες Ἀλιμοῦντος ἀσφαλῶς ἔλαβαν μέρος καὶ στοὺς Μηδικοὺς πολέμους, ποὺ χάρισαν τὴν ἐλευθερία καὶ δόξασαν τὴν Ἑλλάδα. Ὁ Παυσανίας μάλιστα ἀναφέρει καὶ κάτι τὸ χαρακτηριστικό, ποὺ συνέβη κατὰ τὴν ναυμαχία τῆς Σαλαμῖνας: «ὁ Κλύδων - γράφει - κατήνεγκε   τὰ  ναυάγια  τοῦ   φθαρέντος ναυτικοῦ τῶν Μηδῶν» (Ἰ, 1, 5). Δηλ. τὰ συντρίμμια τοῦ στόλου τοῦ Ξέρξη ἔφερε ὁ ἄνεμος καὶ ἡ θαλασσοταραχὴ ἕως τὸ ἀκρωτήρι τοῦ Ἁγίου Κοσμά. Γιὰ νὰ ἐπαληθεύσει ὁ χρησμός, ὅτι οἱ «κωλιάδες γυναίκες» κάποια μέρα θ᾽ ἄναβαν τὶς φωτιὲς τους μὲ κουπιὰ (Hachette, G.Β. 1984).

 ΠΑΛΑΙΟΧΡΙΣΤΙΑΝΙΚΑ ΜΝΗΜΕΙΑ

Ὁ Χριστιανισμὸς φαίνεται ὅτι διαδόθηκε πολὺ νωρὶς στὴν περιοχή. Γιατὶ ὑπάρχουν ἐνδείξεις ὅτι ὁ Ἀπ. Παῦλος προερχόμενος ἀπὸ τὴν Β. Ἑλλάδα ἀποβιβάστηκε στὴν Αἰξωνὴ ἢ στὸ Δέλτα τοῦ Φαλήρου (περ. Αἰξωνή, τ. 4, 1950-55). Ὑπάρχει ἡ γνώμη ὅτι ἡ Παλαιοχριστιανικὴ Βασιλική, (Παπ. Λαρ. 4, 56), ποὺ ἔχει ἐπισημανθεῖ εἶναι τοῦ Ἀπ. Παύλου (Hachette ε.α. 328). Παλαιοχριστιανικὴ Βασιλικὴ ἔχει βρεθεῖ καὶ στοὺς Τράχωνες. Εἶναι λυπηρὸ ὅτι ἀξιόλογη Παλαιοχριστιανικὴ βασιλική, ποὺ ἀνακαλύφθηκε τὸ 1929 (μὲ 3 κλίτη καὶ Νάρθηκα), καταστράφηκε κατὰ τὸν Β´ Παγκόσμιο Πόλεμο, ἀπὸ τοὺς Ναζί, γιὰ νὰ κατασκευάσουν διάφορα ὀχυρωματικὰ ἔργα (Υδρ. 6, 98).

 Ε. Θ. Παναγιώτου