ΣΕΠΤΕΜΒΡΙΑΝΑ

Ἡ 6^η  Σεπτεμβρίου ἦταν ἤρεμη καὶ συνηθισμένη μέρα. Ὠστόσο ἡ ἀσάλευτη ἐκείνη ζωὴ δὲ θύμιζε εἰρήνη. Ἦταν ἡ ἀκινησία μιᾶς ἀδυσώπητης δύναμης ποὺ κλωσοῦσε ἀνεξερεύνητες βουλές. Τὰ χαράματα, ὅταν οἱ δεῖκτες ὅδευαν πρὸς τὴν 7^η  Σεπτεμβρίου, ξέσπασε σὰν λαίλαπα τὸ κακό. Οἱ ἄνθρωποι δὲν ἔμοιαζαν μὲ ἀνθρώπους. Φόρεσαν μονομιᾶς τὴ μάσκα τοῦ κακοῦ καὶ παίρνοντας ἐντολὲς ἀπὸ κυβερνητικὲς ὑπηρεσίες ἄρχισαν νὰ σπάζουν, νὰ ρημάζουν, νὰ λεηλατοῦν καὶ νὰ κακοποιοῦν τοὺς Ῥωμηοὺς τοῦ χωριοῦ.

Τὸ κατεστραμμένο σπίτι τοῦ Ἀπόστ. Νικολαΐδη τὴν περίοδο τῶν Σεπτεμβριανῶν γεγονότων.(Φωτ/φία Μ. Νικολαΐδη)

 

Τὸ πρωί, μόλις χάραξε, μαθεύτηκε πως τὸ ὀργανωμένο αὐτὸ ἔγκλημα εἶχε συμβεῖ σ᾽ ὄλες τις κοινότητες, σ᾽ ὄλες τὶς γειτονιές, σ᾽ ὅλα τὰ καταστήματα, σ᾽ ὅλες τὶς ἀγορὲς ὅπου ὑπῆρχε Ῥωμέϊκη ψυχή. Καὶ δὲν ἦταν λίγες οἱ ψυχὲς ποὺ ὑπέστησαν τὸ τραῦμα ἀπὸ τὸν μέχρι χθὲς συντοπίτη τους. Ἑκατὸν σαράντα χιλιάδες Ἕλληνες ἔζησαν τὶς ἐφιαλτικὲς στιγμὲς τῆς νύκτας αὐτῆς ποὺ χαρακτηρίστηκε δεύτερη «νύκτα τοῦ Ἁγίου Βαρθολομαίου».

 

Τὸ χωριό μας ἔδινε τὴν εἰκόνα καταστραμμένου τοπίου ἀπὸ θεομηνία. Ὅλο τὸ νοικοκυριὸ τοῦ κάθε ἑλληνικοῦ σπιτιοῦ ἦταν ἔκθετο στοὺς δρόμους καὶ τὰ πεζοδρόμια. Ἡ ἐκκλησία μόλις ἀπὸ θαῦμα σώθηκε ἀπὸ ὁλοκληρωτικὴ καταστροφή. Ἐσωτερικὰ τίποτα δὲν εἶχε μείνει ὄρθιο, τίποτα ποὺ νὰ δίνῃ τὴν αἰσθηση ἑνὸς Ναοῦ. Τὸ Ἁγίασμα ἦταν κατεστραμμένο, τὰ μανουάλια εἶχαν ριχθεῖ μεσ᾽ τὴ σήραγγα τῆς πηγῆς καὶ οἱ εἰκόνες κομμένες στὰ τέσσαρα ἔπλεαν στὰ νερὰ τοῦ Ἁγίου Παντελεήμονα. Τὸ κελλὶ τοῦ παπά-Νικόλα ἀνάστατο, λὲς καὶ πέρασε τυφῶνας καὶ παρέσυρε τὰ πάντα στὴ δίνη του.

 

Ὁ ἴδιος σώθηκε, ἀφοῦ ἔγκαιρα κατέφυγε στὸ ὑπόγειο τοῦ κελλιοῦ ἐκεῖ, ὅπου ὑπήρχαν τὰ νεκροσάντουκα ποὺ προοριζότανε γιὰ τοὺς πτωχοὺς καὶ ἀπόρους συνανθρώπους ποὺ δὲν εἶχαν τὰ μέσα τὰ οἰκονομικὰ νὰ ταφοῦν μὲ δικά τους χρήματα. Τὰ θρανία τοῦ σχολείου μόνο γιὰ καυσόξυλα ἦταν δυνατὸν νὰ χρησιμοποιηθοῦν καὶ οἱ γραμμένοι μὲ κιμωλία μαυροπίνακες βρισκόντουσαν ἀνάκατοι στοὺς δρόμους. Ἦταν ἡ χρονιὰ ποὺ ὁ Γυμνασιάρχης τοῦ Ζωγραφείου Λυκείου ὁ ἀείμνηστος κ. Μούτσογλου μὲ τὴν οἰκογένεια του παραθέριζε στὸ Τσεγκέλκιοϊ σὲ διαμέρισμα ποὺ βρισκόταν μεσ᾽ τὸ σχολικὸ κτίριο. Ἡ ἔγκαιρη φυγή του ἔσωσε αὐτὸν καὶ τὰ παιδιά του ἀπὸ πιθανὴ ἐξόντωση, γιατὶ ὁ χῶρος τῆς Ἐκκλησίας καὶ τοῦ Σχολείου ἦταν ὁ κύριος στόχος γιὰ ὀλοκληρωτικὴ καταστροφή.

 

Γιὰ τὰ σπίτια ἃς μὴ γίνεται λόγος. Ὁ κάθε οἰκοδεσπότης μὲ τὸν πόνο του καὶ τὸ μέγεθος τῆς καταστροφῆς του. Ἕνα ἐρώτημα βουβὸ πλανιόταν στ᾽ ἄλαλα χείλη: Γιατὶ τούτη ἡ μανία; Γιατὶ τόσο μῖσος;

 

Κὶ ὅμως οἱ Τούρκοι τοῦ χωριοῦ, οἱ μέχρι πρὶν μία μέρα ὑποτιθέμενοι φίλοι μας, μᾶς κοίταζαν ἔντρομοι καὶ ἔκθαμβοι. Διακρινόταν στὴ ματιά τους ἡ στενοχώρια ποὺ αἰσθάνονταν. Ἀρκετοὶ εἶχαν συμμετοχὴ στὴν ἐξοντωτικὴ αὐτὴ ἐπιχείρηση κατὰ τῶν χριστιανῶν συντοπιτῶν τους. Ὅταν ἄρχισε ἡ ἔρευνα γιὰ συμμετοχὴ στοὺς βανδαλισμούς, μπῆκαν στὴ φυλακὴ ἀρκετοὶ γνώριμοι τοῦ χωριοῦ, ἐνῷ ἀντίθετα ὁ δάσκαλος ὁ Χουλουσί, ὁ φαρμακοποιὸς Χαλὶμ μπέης, ὁ Νουρὶς ὁ περιπτεράς, ὁ Νετζατὶς κ.ἄ. ἀποδεδειγμένα προσπάθησαν ν᾽ ἀποτρέψουν μεγαλύτερης ἔκτασης καταστροφές. Ἄλλοι πρόταξαν τὰ στήθη τους, γιὰ νὰ ἐμποδίσουν τοὺς ἔξαλλους ἀνθρωπομόρφους ταύρους ποὺ δὲν ἀρκέσθηκαν στὶς ὑλικὲς ζημίες, ἀλλὰ ποθοῦσαν νὰ σπιλώσουν καὶ τὶς ἠθικὲς ἀξίες τῶν «γκιαούρηδων».

 

Ἡ καταστροφὴ πάντως δὲν ἀποτράπηκε. Ἀπὸ τὴν ἑπομένη κάθε σπιτικὸ εἶχε νὰ χαράξῃ τὴν δική του πλέον τακτική. Σχεδὸν ὅλοι συνέκλιναν στὴ φυγή. Οἱ πιὸ θερμόαιμοι Τοῦρκοι συνέχιζαν νὰ σκορποῦν τὸν φόβο στοὺς ἔντρομους ἀκόμη χριστιανούς. Τὸ σλόγκαν ποὺ ἐπικρατοῦσε ἦταν «Dün şeker bayramı, bugün kurban bayramı» δηλαδὴ συνδέοντας τὴν ἀπειλή τους μὲ τὶς ὀνομασίες τῶν ἐθνικῶν τους ἑορτῶν τοῦτο ἑρμηνεύεται «χθὲς (γευθήκαμε) τὰ γλυκά σας σήμερα εἶναι ἡ μέρα τῆς θυσίας σας». Ἔμμεση ἀπειλὴ γιὰ ἐξόντωση.

 

Σὰν ἐπιδημία ἀπλώθηκε ἡ φυγὴ ἀπ᾽ τὸ χωριό. Ὅσοι εἶχαν τὰ οἰκονομικὰ μέσα ἐγκατέλειπαν τὶς πατρικές τους ἑστίες καὶ μετακόμισαν στήν πολυσύχναστη Κων/πολη. Λὲς καὶ ἂν ἤθελαν οἱ Τούρκοι νὰ ἐπαναλάβουν ἄλλη μία τέτοια ἐπιχείρηση, δὲ θὰ τοὺς ἀνακάλυπταν.

 

 

Αὐτὸ ἦταν. Τὸ χωριὸ ἄρχισε νὰ ἀραιώνῃ ἀπὸ κατοίκους, ἡ ἐκκλησία νὰ στερεῖται ἀπὸ τὸ ἐκκλησίασμα καὶ τὸ σχολεῖο νὰ ἀντιμετωπίζει δυσκολίες ἀπὸ τὴν ἔλλειψη μαθητῶν. Τὸ ἄλλοτε ὀλοζώντανο Τσεγκέλκιοϊ σίγασε ἀπὸ τὰ παιδικὰ τιτιβίσματα, σιώπησε ἀπ᾽ τὰ ἑλληνικὰ γλέντια. Ἡ χαρμόσυνη καμπάνα δὲν ἀκούσθηκε γι᾽ ἀρκετὸ διάστημα, οἱ νοικοκυρὲς ἀπέφευγαν νὰ βγοῦν στὴν ἀγορὰ γιὰ ψώνια καὶ τὰ μαθητούδια ποὺ ἀποτελοῦσαν ἕνα μικρὸ κόσμο γελούμενο, γεμάτο ἄνεση καὶ φῶς, μὲ φόβο κρυφοπήγαιναν στὸ ρημαγμένο τους σχολεῖο.

 

Βουβοὶ ὅμως καὶ οἱ Τούρκοι. Ἀναλογίζονταν τὶς εὐθύνες τους καὶ ἀναρωτιόνταν τὶ ἦταν αὐτὸ ποὺ ἔκαναν. Ἕνας μόνο ψευτοήρωας κυκλοφοροῦσε μὲ μπαταρισμένο τὸ κεφάλι του, μέχρι νὰ μπῇ στὴ φυλακὴ μετὰ τὶς εὐθύνες ποὺ τοῦ ἐπέρριψαν οἱ ἀντιτιθέμενοι σ᾽ αὐτὸ τὸ ἔγκλημα. Γιὰ τὸ σπασμένο αὐτὸ κεφάλι ὑπάρχει μία μαρτυρία ἀρκετὰ ἐνδιαφέρουσα. Στὸ στρατόπεδο τοῦ Κούλελι ὑπηρετοῦσε τὴν θητεία του κάποιος Ῥωμηὸς φαντάρος, ὁ ὁποῖος στὴν γενικὴ ἐπίταξη τοῦ συντάγματός του βρέθηκε στὴν ὁμάδα ποὺ θὰ κατέστρεφε τὸν Ἄγιο Γεώργιο στὸ Τσεγκέλκιοϊ. Βλέποντας τὸν καθοδηγητή, νὰ δίνῃ ἐντολὲς καὶ νὰ καταστρέφῃ μὲ μανία τὰ εἰκονίσματα, δὲν ἄντεξε καὶ μὲς τὸν πανικὸ ποὺ ἐπικρατοῦσε, τοῦ ἔδωσε μὲ τὸ ρόπαλο ποὺ κρατοῦσε ἕνα γερὸ κτύπημα. Τὶ σύμπτωση ὅμως; Ἡ ἀφήγηση αὐτὴ ποὺ ἔγινε μετὰ ἀπὸ ἀρκετὰ χρόνια, συμπίπτει ἄμεσα μὲ τὸν τραυματισμένο Τοῦρκο χωριανὸ ποὺ ἔλεγε ὅτι τοῦ συνέβη ἕνα ἀτύχημα.

 

Ὅσοι ἔφυγαν ἀπὸ τὸ χωριὸ δὲν ἤθελαν νὰ τὸ ξεχάσουν κὶ ὁλότελα. Σὰν ἀποδημητικὰ πουλιὰ ἔρχονταν νὰ προσκυνήσουν τὸν Ἅγιο Γεώργιο στὴ γιορτή του καὶ νὰ πιοῦν τὸ Ἁγίασμα τοῦ Ἁγίου Παντελεήμονα στὸ πανηγύρι του. Ἡ ἐγκληματικὴ νύκτα, ἡ γεμάτη ἐνέδρες εἶχε φθάσει στὸ τέλος της.

 

Μετὰ τὰ γεγονότα δόθηκε ἐντολὴ νὰ κατατεθοῦν ὑπεύθυνες δηλώσεις γιὰ τὸ μέγεθος καταστροφῆς τοῦ κάθε νοικοκυριοῦ καὶ νὰ ἀξιολογηθοῦν σὲ χρῆμα οἱ ζημιὲς ποὺ προκλήθηκαν. Πράγματι οἱ Χριστιανοὶ ἔκαναν αὐτό ποὺ τοὺς ζητήθηκε καὶ μετὰ ἀπὸ ἀρκετὸ χρόνο τοὺς δόθηκε ἀποζημίωση ποὺ ἀνερχόταν στὸ 25% τῶν δηλωθέντων.

 

Παράλληλα μετὰ μερικὲς μέρες ἐκτέθηκαν διάφορα ἀντικείμενα - προϊόντα κλοπῆς - στὶς αἴθουσες τοῦ σχολείου, γιὰ ν᾽ ἀναγνωρισθοῦν καὶ νὰ δηλωθοῦν σὲ ποῖον ἀνήκουν. Ἡ ἀναγνώριση φυσικὰ δὲν ἦταν δύσκολο νὰ γίνῃ. Ἐκεῖνο ποὺ δὲν ἔγινε ἦταν ἡ ἐπιστροφὴ τῶν ἀντικειμένων στοὺς δικαιούχους.

 

Μετὰ τὴν καταστροφὴ καὶ ἡ εἰρωνεία! Καὶ εἶναι κανεὶς νὰ θυμᾶται τὸ κίνημα τῶν Νεότουρκων καὶ τὶς προθέσεις τους ποὺ μὲ τὸν θεωρούμενο ἀπὸ τὸν λαὸ ἀρχηγό τους Ἐμβὲρ Πασά ποὺ ἔλεγε: «Ἡ δεσποτικὴ κυβέρνηση πῆρε σήμερα τέλος. Εἴμαστε ὅλοι ἀδέλφια. Δὲν ὑπάρχουν πιὰ στὴν Τουρκία Ἕλληνες, Βούλγαροι, Ἐβραῖοι, Σέρβοι, Ῥουμάνοι, Μουσουλμάνοι. Κάτω ἀπ᾽ τὸν ἴδιο γαλανὸ οὐρανὸ εἴμαστε ὅλοι περήφανοι, γιατὶ εἴμαστε Ὀθωμανοί».

 

Τὰ τουρκικὰ αὐτὰ ἰδανικὰ ὅμως δὲν πραγματοποιήθηκαν. Ἀντίθετα συνέβηκαν γεγονότα ποὺ δὲν εἶχαν συμβεῖ ἐπὶ «δεσποτικῆς διακυβέρνησης» μὲ στόχο πάντοτε τοὺς Ῥωμηοὺς τοὺς ὁποίους ἡ πολιτική τους, τοὺς ἐξόντωσε βίαια.

Ἰωσὴφ Κωνσταντινίδης