ΣΥΝΟΙΚΙΑ ΑΓΙΑΣΜΑ

Περιοχή «Ἁγίασμα»

Κάποτε ἡ περιοχὴ αὐτὴ εἶχε τ᾽ ὄνομα «Καταλόνια», σήμερα εἶναι ἡ συνοικία Ἁγιάσματος μὲ τὰ κοινοτικὰ οἰκόπεδα. (Σχέδιο Νικ. Παλαιόπουλου).

Τὴν περιοχὴ τοῦ Ἁγιάσματος τοῦ Ἁγίου Παντελεήμονα θὰ τὴν συνδέσουμε μὲ τοὺς περίφημους ἀμπελῶνες καὶ ἀπ᾽ αὐτοὺς θὰ ξεκινήσουμε τὴν ἐξιστόρηση τῆς ἀκμάζουσας αὐτῆς Ἑλληνικῆς συνοικίας. Τ᾽ ἀμπέλια τοῦ χωριοῦ καὶ ἡ παραγωγὴ ἀπ᾽ αὐτὰ ἐκλεκτοῦ κρασιοῦ εἶναι συνδεδεμένα μὲ τὴν παλιὰ ἀλλὰ καὶ τὴν πρόσφατη ἱστορία του. Συνέδεσαν τ᾽ ὄνομά του μὲ τὴ φήμη τους, τόσο ποὺ νὰ γράφονται ποιήματα, ἄρθρα, τραγούδια, ἄκομα καὶ ὄσο περίεργο κὶ ἂν φαίνεται, ἐκκλησιαστικοὶ ὕμνοι.

 

Γιὰ τούτη τὴν ἄμπελο - ἱστορία θὰ καταφύγουμε στὸν ἐνδέκατο αἰῶνα καὶ συγκεκριμένα στο 1055 μ.Χ., γιὰ νὰ παρακολουθήσουμε τὴ σατιρικὴ ἀνταλλαγὴ στίχων καὶ ὕμνων μεταξὺ τοῦ μοναχοῦ Ἰακώβου τῆς μονῆς Συγκέλου τοῦ Τσεγκέλκιοϊ καὶ τοῦ φιλόσοφου δικαστὴ καὶ συγγραφέα Μιχαὴλ Ψελλοῦ. Ἀπαντῶντας ὁ Μ. Ψελλός, στὸν μοναχὸ Ἰάκωβο σὲ μορφὴ ὕμνων ἐκκλησιαστικοῦ κανόνα γράφει μεταξὺ ἄλλων. «Μέθη καὶ πότος καὶ χοροὶ Ἰάκωβε ἡ σῦ πανήγυρις, καὶ σὺν ποτῷ κρότοι καὶ τρυφαὶ καὶ χάριτες, ὀρχίσματα καὶ κύμβαλα καὶ βοτρίων ἐκθλίψεις καὶ ρᾶγες ληνοβατούμεναι καὶ κοιλίαι πίθων πληρούμεναι». Ὁ στίχος αὐτὸς δείχνει τὴν εἰκόνα τοῦ γλεντιοῦ, δίνει τὴ διάσταση τῆς διασκέδασης, ἐνῷ στὸν ἐπόμενο στίχο γίνεται τὸ ξεκαθάρισμα τῶν ἀπόψεων τοῦ Ψελλοῦ περὶ ἀμπελοκαλλιέργειας τοῦ χωριοῦ. «Ὁ φυτεύσας ἀμπέλους πάτερ ἐν τῷ βίῳ σου, πολλὰ ἐτρύγισας οὐδὲ θλίψας  βότρυν τοῖς ποσί σου ληνοὺς ὅλους πέπωκας οὐδὲ ὕδωρ βάλλων ἐν τῇ φιάλη σου τῆς μέθης ἐκροᾶς. Θαυμασίως τὸν ἄκρατον». Ἡ γ´ ᾠδὴ εἶναι ἡ πλέον χαρακτηριστικὴ καὶ ἐκφραστική, ἀφοῦ ἡ ἐπίθεση κατὰ τοῦ μοναχοῦ Ἰακώβου γίνεται μὲ τὸν πλέον ἔντονο τρόπο ὡς ἑξῆς. «Ὄφθης ἐν γῇ ἄμπελος, πάτερ πολύκαρπος οἶνος στάζων, πάντοθεν παχύτατον ἐκ τοῦ λαιμοῦ. Ἐκ τῶν ὀφθαλμῶν ἐκ τῆς κάτω θύρας ἀπὸ παντός σου τοῦ σώματος ἱδρῶτας γὰρ ἐκχέεις ἀλλὰ μέθην βαρεῖαν ὡς ἀσκὸς διαρεύσας Ἰάκωβε».

 

Τὰ «Καταλόνια» ὅπου ριζώθηκε τὸ Τουρκικὸ σχολεῖο «Μεχμετσίκ» στὴ θέση τῶν Ἑλληνικῶν νεκροταφείων. (Φωτ/φία Δημ. Παλαβίδη).

 

Στὸν 11ο αἰῶνα, φαίνεται ξεκάθαρα ὅτι ἡ Συγκέλου Μονὴ καὶ τὸ Τσεγκέλκιοϊ διαθέτουν ἀμπελῶνες, ἀπ᾽ τοὺς ὁποίους παράγεται καλὸ κρασὶ καὶ ὀργανώνονται διασκεδάσεις μὲ τὴ συμμετοχὴ καὶ τῶν μοναχῶν. Ἡ σπουδαιότητα τῶν ἀμπελώνων ἀργότερα στὸν 17ο αἰῶνα ἄγγιξε καὶ τὰ σουλτανικὰ ἀνάκτορα, μ᾽ ἀποτέλεσμα νὰ θεσπισθοῦν διὰ νόμου τ᾽ ἀμπέλια τοῦ χωριοῦ ὡς κρατικὰ κτήματα. Σὲ μία ἀπ᾽ αὐτὲς τὶς ἀποφάσεις τὸ 1767 «ἐκδίδωσιν ὁρισμὸν ὁ μουφτὴς Βελή - ἐφέντης νὰ γίνουν βακίφι (ἀφιέρωμα) εἰς τὸν Σουλτάνον Μπεγιαζὶτ οἱ ἐν τῷ καταστένῳ ἀμπελῶνες, ἀλλὰ προσκαυθέντες Τούρκοι καὶ Χριστιανοὶ ἐκώλυσαν τὴν ἐνέργειαν του». Ἀπὸ τούτη τὴν περιγραφὴ συνάγεται ἡ σπουδαιότητα τοῦ τόπου καὶ ἡ ποιότητα τοῦ προϊόντος τῶν ἀμπελίων ποὺ δὲ λείπουν ἀπὸ τὰ διάφορα διαμερίσματα τῆς Κωνσταντινούπολης- αὐτὰ ὅμως τοῦ Τσεγκέλκιοϊ μὲ τὰ κατάλληλα ἐλαφρῶς ἐπικλινῆ ἀμμοαργιλώδη κόκκινα χώματα, τὰ λεγόμενα ἀμπελοχώματα, βοηθοῦσαν τὶς ἐκτάσεις ποὺ κάλυπταν οἱ ἀμπελῶνες, ὥστε ὁλόκληρες περιοχὲς τοῦ χωρίου καὶ εἰδικὰ οἱ γύρῳ τοῦ Ἁγιάσματος νὰ φημίζονται μὲ τ᾽ ὄνομα τοῦ ἰδιοκτήτη τους. Παραδείγματα εἶναι τ᾽ ἀμπέλι τῆς Ξένης, τ᾽ ἀμπέλι τοῦ Καράμπαμπα, τ᾽ ἀμπέλι τοῦ Γαβρίλη, τ᾽ ἀμπέλι τῆς Κατίγκος κ.ἄ. Κάτι σὰν τὶς σημερινὲς ξακουστὲς καὶ πατροπαράδοτες «κάβες». Καὶ ἦταν ἐπόμενο τὸ καλὸ κρασὶ ποὺ ἔβγαζαν τὰ σταφύλια τους νὰ διατίθεται μέσ᾽ ἀπ' τὰ χρονίσια βαρέλια, στὰ διάφορα καπηλιὰ τοῦ χωριοῦ ἀλλὰ καὶ στὰ στέκια οἰνοποσίας τῆς Κωνσταντινούπολης.

 

Τὴν ἰσχὺ τῆς συντεχνίας τῶν καπήλων ἀλλὰ καὶ τὴν περηφάνεια τους γιὰ τὸ ἐπάγγελμα ποὺ ἀσκοῦσαν ἐπιβεβαιώνει, ἐπιτύμβια μαρμάρινη πλάκα ποὺ βρίσκεται στὸν αὐλόγυρο τοῦ Ναοῦ, ὅπου μὲ καλλιτεχνικὰ γράμματα διακρίνονται τὰ «Ὧδε κεῖνται οἱ δοῦλοι τοῦ Θεοῦ Ἀθανάσιος Κοσμᾶ Κάπηλος μετὰ τῆς ἑαυτοῦ συζύγου Ζωῆς μὲν ἀποθνώσας ἐν ἔτει 1831 τῇ 20ῇ Νοεμβρίου. Ἡ δὲ ἐν ἔτει 1847 καὶ ἐν μηνὶ Δεκεμβρίῳ τὴν 4ην».

 

Μέχρι τὸ 1935 ποὺ ἡ ξαφνικὴ φυλλοξήρα κατέστρεφε ὅλα τ᾽ ἀμπέλια οἱ κάπηλοι ἀποτελοῦσαν ἰσχυρὴ συντεχνία. Στὰ παράλια μέρη, κυρίως ἐκεῖ ὅπου βρισκόταν ἡ « σκάλα» ποὺ ἔδενε τὸ καραβάκι τῆς γραμμῆς, γιὰ νὰ φέρῃ καὶ νὰ πάρῃ κόσμο, ἐκεῖ ἦταν μαζεμένα τὰ καπηλιὰ μὲ τὰ λογῆς λογῆς μεζεδάκια καὶ τὸ δικό τους κρασί. Τὸ 1940 οἱ καλοφαγάδες μετροῦσαν εἴκοσι δύο καπηλιὰ στο Τσεγκέλκιοϊ, ἐνῷ τὸ 1955 περιορίστηκαν στα τέσσερα. Ὅταν τ᾽ ἀμπέλια ἔλλειπαν ἀπ᾽ τὸ χωριό, οἱ κάπελοι ἔφερναν κρασὶ ἀπ᾽ τὸ Κάστρο καὶ ἀπ᾽ τὰ χωριὰ τῆς ἐπαρχίας Δέρκων.

 

Τὸ «Σεράϊ» τοῦ Σουλτάνου Βαχντεττίν, ὅπως ἦταν προτοῦ τυλιχθεῖ στὶς φλόγες. (Σχέδιο Νικ. Παλαιόπουλου).

 

Ἡ συλλογὴ τοῦ σταφυλιοῦ καὶ ἡ διαδικασία ζύμωσης τοῦ κρασιοῦ ἀποτελοῦσαν τὴν κύρια δραστηριότητα τῶν κατοίκων στὰ τέλη τοῦ δέκατου ἕνατου αἰῶνα. Στὴν ἀρχὴ ἐτοιμαζόταν «ὁ μοῦστος» ὅπου σὲ γιορτινὴ ἀτμόσφαιρα οἱ εἰδήμονες πραγματοποιοῦσαν τὰ ἐγκαίνια τοῦ κρασιοῦ ποὺ θα ἦταν ἔτοιμο σὲ λίγο καιρό. Ἡ πρόσκληση γινόταν μὲ τὸν χαρακτηριστικὸ τρόπο καὶ ἔλεγε «...δεῦτε εἰς ποτὸν ... ἡδὺς οὗτος οἶνος, ἡδὺς ἐκτόπως». Ἔτσι ἀπὸ τὴν πρώτη γεύση τοῦ μούστου μποροῦσε κανεὶς νὰ βγάλῃ τὸ συμπέρασμα πιὸ καπηλιὸ θὰ εἶχε γιὰ στέκι του στὴν καινούρια περίοδο, μιᾶς καὶ δὲν ἔλειπαν καὶ αὐτοί ποὺ νόθευαν τὸ κατασκεύασμα τους. Οἱ κάπηλοι προσπαθοῦσαν νὰ ἀποφύγουν μὲ κάθε τρόπο τις κατηγορίες ποὺ τοὺς ἀπέδιδαν καὶ τοὺς χαρακτηρισμοὺς ὅπως φουσκαρεία (νοθευτήρια) καὶ νὰ διαψεύσουν τὸν παραλληλισμὸ «οὐκ ἔμιξα τῷ οἴνῳ, ὥσπερ ὁ κάπηλος ὕδωρ». Γνώριζαν πὼς ἀπὸ παλιὲς ἐποχὲς τὸ ἐπάγελμα τους τὸ ἀναθεμάτιζαν οἱ ἐκκλησιαστικοὶ κυρίως συγγραφεῖς «...τοῦ ἐπαγγέλματος τοῦ καπήλου θεωρουμένου βαναύσου καὶ περιφρονητέου διὰ τὰς θορυβώδεις ἐν τῷ καπηλείῳ γενομένας σκηνὰς καὶ τὸν σκανδαλώδη βίον τῶν καπηλισσῶν, οὐ μόνον ἀπρεπὲς ὑπελαμβάνετο νὰ προΐστανται αὐτοῦ σοβαροὶ καὶ ἔντιμοι πολῖται». Πράγματι ἡ ἐπίδραση τοῦ κρασιοῦ στὸν ἀνθρώπινο ὀργανισμὸ μεταξὺ χωριανῶν γινόταν αἰτία νὰ δημιουργοῦνται διάφορα ἐπεισόδια μεταξὺ τους καὶ νὰ διαταράσσονται οἰκογενειακὲς σχέσεις χωρὶς νὰ ὑπάρχῃ ἰδιαίτερος λόγος.

 

Οὕτε ὅμως τὸ θέαμα ποὺ παρουσιαζόταν στὸ ἐσωτερικὸ τοῦ καπηλιοῦ ἦταν αὐτὸ ποὺ θὰ παραδειγμάτιζε τὰ μικρὰ κυρίως παιδία ποὺ ἔβλεπαν τοὺς πατεράδες τους νὰ τοὺς ἔχει παρασύρει στὸν δικό του κόσμο τὸ κρασί. Γι᾽ αὐτὸ τὸ λόγο ὑπῆρχε νόμος ποὺ τηρόταν, ἰδιαίτερα τὶς Κυριακές, καὶ τὶς μεγάλες γιορτές. Βάσει τοῦ νόμου ὄφειλαν οἱ κάπηλοι ν᾽ ἀνοίγουν τὰ καταστήματα τους μετὰ τὴν θεία λειτουργία καὶ νὰ μὴν ἔχουν εἴσοδο σὲ σημεῖο ποὺ νὰ βλέπῃ τὴν κεντρικὴ ὁδὸ ἀλλὰ σὲ πλάγιο σημεῖο. Τὸ καθεστὼς αὐτὸ τηρήθηκε, μέχρις ὅτου ἄρχισαν νὰ χάνουν τὴν αἴγλη τους τὰ καπηλιά (1950).

 

Ἡ «οἰνοποσία» τῶν συζύγων ἦταν τὸ βασικὸ πρόβλημα ποὺ ἀντιμετώπιζαν οἱ νοικοκυρὲς τοῦ χωριοῦ. Δὲν ἦταν κάτι τὸ καινούργιο, τὰ ἴδια προβλήματα τοῦ 8ου καὶ 9ου αἰῶνα συνέχιζαν ν᾽ ἀποτελοῦν αἰτίες φιλονικιῶν καὶ τὸν 20ό αἰῶνα. Μποροῦσε κανεὶς νὰ δῇ ἐξοργισμένη σύζυγο καὶ νὰ τὴν παρομοιάσει μὲ αὐτὴν ποὺ ἀναφέρουν τὰ βυζαντινὰ προδρόμεια ποιήματα, νὰ λέῃ «ἐγὼ δὲν ἡμῖν διά σε, ἃς ἔλαβες ὁμοίαν σου, καπήλου θυγατέρα». Ἡ κάπως ἐκτεταμένη ἀναφορὰ σὲ τοῦτο τὸ δυσάρεστο φαινόμενο ἔγινε, γιατὶ ἦταν δυσανάλογος ὁ ἀριθμὸς τῶν εἴκοσι δύο καπηλιῶν μὲ τοὺς 1500 κατοίκους τοῦ 1940, ἀλλὰ καὶ γιὰ τὸν λόγο ὅτι ἔτυχε «νὰ εὐδοκιμῇ ἡ ἄμπελος» στὴν καρποφόρο γῆ τοῦ Τσεγκέλκιοϊ.

 

Ὅταν κανεὶς ξεκινάει τὴν περιπλάνηση του στὴ συνοικία Ἁγιάσματος, σίγουρα θὰ πρέπει νὰ ἀρχίσῃ τὴν περιγραφή του ἀπὸ τὸ παλάτι ἢ τὸ κιόσκι, ὅπως τὸ ἀποκαλοῦσαν τοῦ Vahdettin.

 

Ἐντυπωσιακὸ ξύλινο Ἑλληνικὸ σπίτι στὴ συνοικία Ἁγιάσματος, δημιούργημα τεχνικῆς τοῦ 1870.

 

Ὁ Μεχμὲτ Βαχντεττὶν ὁ τελευταῖος Σουλτάνος τῆς Ὀθωμανικῆς αὐτοκρατορίας, γιὸς τοῦ Ἀμπντουλμετζὶτ ἔμενε μόνιμα στὸ Τσεγκέλκιοϊ στὸ μικρό του ἀνάκτορο ψηλὰ στὸ λόφο ποὺ βρισκότανε πάνω ἀπ᾽ τ᾽ ἁγίασμα τοῦ Ἁγίου Παντελεήμονα. Ὁ χῶρος παλαιότερα ἦταν ἡ ἐξοχικὴ ἔπαυλη τοῦ Κιοτσέογλου, ὁ ὁποῖος ἀπολάμβανε τὴν ἐμπιστοσύνη τῆς Ὑψηλῆς Πύλης. Ἡ κύρια ἀσχολία του ἦταν τὰ χρηματιστηριακὰ καὶ ἔκανε περιουσία, τέτοιας ἔκτασης ποὺ νὰ μπορῇ νὰ εἶναι ὁ ρυθμιστὴς τῶν οἰκονομικῶν τῆς χώρας.

 

Ὅλος ὁ λόφος ἦταν ἰδιοκτησία του, καὶ τὰ κτίσματα τῆς ἔπαυλης ἦταν μεγαλόπρεπα.

 

Ἡ ἔπαυλις ἀγοράσθηκε ἀργότερα ἀπὸ τὸν Σουλτάνο Ἀμπντουλμετζίτ, ποὺ εἶχε δύο γιούς. Ὁ μεγάλος γιὸς ὁ Ἀμπντουλχαμὶτ μετὰ τὸν θάνατο τοῦ πατέρα του ἀνακηρύχθηκε Σουλτάνος καὶ κληρονόμησε τὴν περιουσία του. Ὡς προσφορὰ παρηγορίας δώρισε τοῦτο τὸ λόφο μὲ ὅλα τὰ ὑπάρχοντα κτίσματα, στὸν ἀδελφό του Βαχντεττίν, ὁ ὁποῖος ὡς ἐπίσημος διάδοχος τοῦ θρόνου ζοῦσε μακρυὰ ἀπὸ τὴν πολιτικὴ ζωὴ τῆς χώρας.

 

Μὲ τὴν ἐγκατάσταση του στο μέγαρο αὐτὸ ὁ διάδοχος ἐπιδόθηκε στὴ ἐπέκταση καὶ τὸν ἐκσυγχρονισμὸ τῶν κτιριακῶν ἐγκαταστάσεων. Φημολογεῖται ὅτι ὁ Βαχντεττίν, σὲ μία δεξίωση ποὺ ἔδωσε ὁ ἀδελφός του πρὸς τιμὴ τοῦ τσάρου τῆς Ῥωσίας, ἐντυπωσιάστηκε ἀπὸ τὸ δῶρο τοῦ τσάρου πρὸς τὸ Σουλτάνο, ποὺ ἦταν μία καλαίσθητη μακέτα ἀπὸ χρυσάφι κάποιου ρώσικου παλατιοῦ. Ἐπιστρέφοντας στὸ Τσεγκέλκιοϊ ἤδη εἶχε ἀποφασίσει νὰ κατασκευάσῃ σύμφωνα μὲ τὰ ρωσικὰ πρότυπα καὶ ἀρχιτεκτονικὴ τὸ νέο του παλάτι καὶ ἄρχισε τὶς μετατροπές. Μεγεθύνθηκε ἡ πτέρυγα, ὅπου ἔμενε τὸ χαρέμι του, ἀνακαινίσθηκε ἡ ἐξωτερικὴ ὄψη τῶν κτισμάτων, μεγεθύνθηκαν οἱ ἀνοικτοὶ χῶροι ὅπου συμπεριλήφθηκαν οἱ γύρω κῆποι μὲ τὶς ἄφθονες κουκουναριές, τὰ πεύκα καὶ τὰ ὀπωροφόρα δένδρα. Κατασκευάσθηκε πισίνα μεγάλων διαστάσεων μὲ τεράστιο δίκτυο ὕδρευσης ποὺ ξεκινοῦσε ἀπὸ τὰ ὑψώματα τοῦ Μπουλγουρλοῦ - ντὰγ καὶ κρατοῦσε πάντα γεμάτη καὶ καθαρὴ τὴν πισινά, ποὺ ἦταν πρωτοπορία γιὰ τὰ δεδομένα ἐκείνης τῆς ἐποχῆς.

 

Φυσικὰ οἱ ἀλλαγὲς αὐτὲς συνέτειναν, τὸ παλιὸ ἐξοχικὸ κιόσκι νὰ χάσῃ τὴν πρότερη μορφὴ καὶ νὰ μοιάζει περισσότερο μὲ μελαγχολικὸ σεράϊ, παρὰ τὸ ὅτι εἶναι ἀνοιχτὸ στὸν ἥλιο καὶ δὲ στερεῖται ἀπὸ βαθυσκίωτους καὶ δροσεροὺς χώρους.

 

Στὴ διάρκεια τοῦ Κριμαϊκοῦ (1854- 1856) πολέμου ὅταν τὰ σουλτανικὰ ἀνάκτορα καὶ τὰ σεράγια ἐπιτάχθηκαν, γιὰ νὰ ἐξυπηρετήσουν τοὺς τραυματίες τοῦ πολέμου τὸ κιόσκι αὐτὸ λειτούργησε ὡς νοσοκομεῖο γιὰ τὴν περίθαλψη τῶν Ἰταλικῶν συμμαχικῶν δυνάμεων.

 

Στὸ γραφεῖο του ὁ Βαχντεττὶν πληροφορήθηκε τὸν θάνατο τοῦ ἀδελφοῦ του καὶ Σουλτάνου Ἀμηντουλχαμίτ. Ἀπὸ τὸ Τσεγκέλκιοϊ ξεκίνησε μὲ εἰδικὴ πομπὴ στὴν Κων/πολη γιὰ τὴν ἐνθρόνιση του ποὺ ἔμελλε νὰ ἦταν καὶ ἡ τελευταία στέψη Σουλτάνου Ὀθωμανικῆς Αὐτοκρατορίας. Ἡ στέψη του ἔγινε τὸ Σεράϊ τοῦ Τόπκαπι καὶ ἀνακηρύχθηκε Σουλτάνος μὲ τ' ὄνομα IV Mehmet Vahdettin. Ἡ ἡγεμονία του κράτησε μέχρι τὶς 10 Νοεμβρίου 1922.

 

Ἀπὸ τὸν λόφο αὐτὸ λέγεται ὅτι διέφυγε ἀπὸ μία ὑπόγεια κρύπτη (τοῦνελ) ποὺ εἶχε προνοήσει νὰ κατασκευάσῃ κάποτε. Φθάνοντας στὴν παραλία ἐκεῖ στὸν Γαμπροπάζαρο ἐπιβιβάσθηκε στὸ Ἀγγλικὸ πολεμικὸ πλοῖο « Malaya » τὸ ὀποῖο τὸν ὁδήγησε πιθανὸν στὴ Γαλλία, ὅπου σήμερα ζοῦν τὰ παιδιά του καὶ τὰ ἐγγόνια του ἐξόριστοι χωρὶς νὰ ἔχουν δικαίωμα ἐπιστροφῆς στὴν Τουρκία.

 

Τὰ πλούσια σὲ ὑψώματα τμήματα τοῦ χωριοῦ καὶ γενικότερα τοῦ Βοσπόρου ἐνέπνευσαν τοὺς Σουλτάνους νὰ κτίσουν τὰ ἐπιβλητικά τους κτίσματα, γιατὶ τοὺς ἦταν ἀπαραίτητα σὲ περιόδους ποὺ τὸ κυνήγι γι᾽ αὐτοὺς ἦταν ἀνάπαυλα στὶς πολιτικὲς καὶ πολεμικές τους ἀπασχολήσεις. Ὅταν ὁ παγωμένος βοριᾶς γινόταν ἀπρόσιτος γιὰ τὴ διαβίωση, οἱ ἀγριόπαπιες, οἱ κύκνοι καὶ οἱ ἀγριόχηνες μὲ κατεύθυνση ἀπὸ τὸν Εὔξεινο Πόντο στὸν Βόσπορο εὕρισκαν καταφύγιο στὰ δασωμένα καὶ πυκνόφυλλα ὑψώματα τοῦ Τσεγκέλκιοϊ. Τὴν ἠρεμία τους ὅμως τὴν διατάρασσε ἡ μανία τοῦ κυνηγιοῦ. Μὲ πομπώδεις ἐπελάσεις καὶ ἐπιβλητικὴ παρουσία οἱ Σουλτάνοι ὅδευαν στὴν πλούσια βλάστηση καὶ στὸ βασίλειο τῆς χλωρίδας, ἀπ´ ὅπου γύριζαν ὅλο καμάρι γιὰ τὰ ἐπιτεύγματά τους καὶ τὴν πλούσια λεία τους.

 

Σήμερα σῴζονται ἴχνη ἀπὸ τοὺς πέτρινους τοίχους καὶ τὰ καλοκατασκευασμένα μαρμάρινα πατώματα τοῦ σεραγιοῦ, ἐνῷ σχεδὸν ἀκέραια σὲ σχῆμα ἀλλὰ μὲ ἀρκετὰ τὰ ἴχνη τῆς καταστροφῆς βρίσκεται ἡ πισίνα ποὺ θυμίζει ἄλλες ἐποχὲς κάποιου ἄλλου κόσμου. Κάποιες ὅμως προσπάθειες γι᾽ ἀνακαίνιση καὶ ἐκμετάλλευση τοῦ χώρου ὡς «τουριστικοῦ περιπτέρου» ἔχουν ἤδη ξεκινήσει ἀπὸ τὸ Δεκέμβριο τοῦ 1989.

 

Ἡ ρυμοτομία στὸν συνοικισμὸ τοῦ Ἁγιάσματος παίρνει τὸν χαρακτῆρα τῆς κηπούπολης, τὰ σπίτια ἔχουν μορφὴ ἔπαυλης κτισμένα μέσα σὲ μεγάλους κήπους. Κάθε πτυχὴ τοῦ ἐδάφους χρησιμοποιήθηκε κατάλληλα γιὰ νὰ ἐξάρῃ τὸ τοπίο.

 

Ἀπέναντι στὴν εἴσοδο τοῦ Ἁγιάσματος, στὸ δρόμο Ἀλζαμπὰκ (Νο 15) δεσπόζει τ᾽ ἀρχοντικὸ τῆς οἰκογένειας Παντελῆ καὶ Αἴλιαν Κέντρου. Ξύλινο, τρίπατο μὲ ἐξαίσια θέα στὸν Βόσπορο. Ἔδω ἔμεναν ἡ Αἰκατερίνη Μονδάνου καὶ ἡ ἀνηψιά της Χαρ. Βασματζίδου.

 

Στὴν κατωφεριὰ τοῦ λόφου μερικὰ ἀπὸ τὰ σπίτια εἶναι ἀκίνητα ὅπως ἡ αἰωνιότητα. Παράδειγμα τὰ 250 χρόνων κτίσματα ποὺ τελευταία εἶχαν ὡς ἰδιοκτῆτες τὸν Παντελῆ Λιμνίδη (Νο 14) καὶ τοῦ Κύριλλου Ἀϊβάτογλου (Νο 16) στὸ Μεσερὲτ σοκάκ. Σ᾽ αὐτὰ ἔμεναν ὁ Δημητρὸς καὶ ἡ Ἀθηνᾶ Μουτεβελῆ καθὼς καὶ ὁ Βελισσάριος Χατζέτογλου.

 

Τὰ ἑλληνικὰ σπίτια τοῦ Μαυρομάτη, τοῦ Καλλία, τοῦ Λιμνίδη καὶ τοῦ Ἀϊβάτογλού σὲ ἁρμονικὴ συστοιχία. (Φωτ/φία Δημ. Παλαβίδη).

 

Τὸ κτῖσμα παλαιότερα ἀνῆκε στὴν οἰκογένεια Ἑλένης Χατζηιωσὴφ καὶ τὸ ἄλλο στὴν οἰκογένεια Κάντραλη. Ὁ Κύριλλος καὶ ἡ Εἰρήνη Ἀϊβάτογλου ἔχουν δύο γιοὺς τὸν Χαράλαμπο καὶ τὸν Ἀνδρέα, ἐνῷ ὁ Λιμνίδης ἔχει μία κόρη τὴν Ἕλλη καὶ γιὸ τὸν Κωνσταντῖνο. Κατὰ διαστήματα ἔμενε ἐδῶ καὶ ἡ οἰκογένεια Λευτέρη καὶ Κικὴ Λιμνίδη μὲ τὸν γιό τους Κώστα.

 

Στὶς ἀρχὲς τοῦ δρόμου (Νο 10) ἦταν τὸ σπίτι τοῦ Εὐτύχη καὶ τῆς Αἰκατερίνης Μαυρομάτη μὲ τὶς δυό τους κόρες τὴν Φρόσω καὶ τὴν Μαίρη. Τὸ ἀμέσως ἐπόμενο σπίτι (Νο 12) ἦταν τοῦ Σπύρου καὶ τῆς Εὐγενίας Κόλλια τοῦ αὐγουλᾶ. Ἀργότερα κατοικήθηκε ἀπὸ τὴν οἰκογένεια Γιώργου καὶ Κασσιανῆς Ἐπαμεινώνδα, τὴν οἰκογένεια Κώστα καὶ Ἰσμήνης Ζολώτα, ποὺ εἶχαν τὸν γιό τους Διονύση. Αὐτὸ τὸ οἴκημα στὶς ἀρχὲς τοῦ εἰκοστοῦ αἰῶνα φέρεται νὰ ἦταν ἰδιοκτησία τοῦ Βασίλη καὶ τῆς Ἑλένης Καλογήρου.

 

Στὰ προαναφερόμενα σπίτια γιὰ τὶς καλοκαιρινές τους διακοπὲς παραθέριζαν ὁ ἰατρὸς Ἰετίων καὶ ἡ κουνιάδα του Ἐριφύλη Ταβανίδου, ποὺ ἦταν διευθύντρια τῆς Σχολῆς Μακροχωρίου, ἐνῷ κατὰ διαστήματα ἔμεινε καὶ ὁ κ. Δρίτσας διευθυντὴς τῆς τράπεζας Νήαρ - Ἠστ Κων/πόλεως.

 

Ἀκολουθοῦσε τὸ δίπατο σπίτι τῆς Εὐδοξίας (Νο 18), ποὺ ἦταν ἡ θεία τοῦ ζάπλουτου Εὐγενίδη, στὸ ὁποῖο ἔμειναν ἀρκετὲς οἰκογένειες ὅπως τοῦ Κλεάνθη Ἀτέσογλου, τοῦ Πέτρου καὶ τῆς Μαρίκας Δημητριάδη μὲ τὰ παιδιά τους Ῥωμαλέα καὶ Παντελῆ, ποὺ ἔφυγαν ἀπ᾽ τὸ χωριὸ μετὰ τὰ Σεπτεμβριανὰ γεγονότα. Τελευταία τὸ σπίτι κατοικήθηκε ἀπὸ τὴν οἰκογένεια τοῦ Θανασάκη καὶ τῆς Ὑπατίας Παπαδοπούλου.

 

Τὰ παλιὰ κτίσματα τῆς Εὐδ. Εὐγενίδη καὶ τοῦ Ζην. Κυριακίδη. (Φωτ/φία Δημ. Παλαβίδη).

 

Ἡ συνοικία ἀποτελοῦσε τόπο παραθερισμοῦ. Χωρὶς νὰ ἐπεκταθοῦμε σὲ λεπτομέρειες τὰ τελευταία χρόνια ἐνσωματώθηκαν στὴ δύναμη τῶν Τσεγκιελκιωτῶν οἱ οἰκογένειες τοῦ ἰατροῦ Λευτέρη Φερεκίδη, τοῦ ἐμπόρου Λευτέρη Παράσογλου τῶν ἀδελφῶν χρυσοχόων Βύρων, Φαίδων καὶ Πλάτων Μακρυωνίδη, τοῦ χημικοῦ Χρήστου Σιβρῆ, τοῦ ἀρχαιολόγου Ἠλία Σπονδύλη καὶ τῶν ἀδελφῶν Λάκη, Ἕλλης, Μανώλη Σταματιάδη ποὺ ζοῦν στὴν Γερμανία.

Στὸ τέλος τοῦ δρόμου βρισκόταν τὸ σπίτι τοῦ Ζηνόβιου Κυριακίδη (Νο 20) ποὺ ὁ κῆπος του ἔφθανε μέχρι τὸν κάτω δρόμο τοῦ Τανρίβερντη. Ἐδῶ ἔμενε ἡ οἰκογένεια μὲ τὰ δύο της παιδία τὴν Κυβέλη καὶ τὸν ἀρχιτέκτονα Δημητρὸ καθὼς φιλοξενοῦσαν καὶ τὴ θεία τους τὴν Αἰκατερίνη Μελιτοπούλου. Πρὶν κατοικηθεῖ ἀπὸ τὴν οἰκογένεια Κυριακίδη, ἔμενε ἐδῶ ὁ Ἀλέκος ὁ μηχανικός.

 

Κοσμικὸς χῶρος καὶ τόπος συγκέντρωσης προσωπικοτήτων ἦταν τὸ σπίτι (Νο 28), ὅπου ἔμενε ὁ ἰατρὸς Γεώργιος Ζηλανάκης στὸ δρόμο ποὺ ὁδεύει πρὸς τὸ Ἁγίασμα καὶ ἔχει τ᾽ ὄνομα Ἰφτὰρ γιοκουσοῦ. Στο Νο 1 ἔμενε ἡ Αἰκατερίνη Δημητριάδου μὲ τὰ παιδιά της Βασίλη καὶ Εὐανθία. Μετὰ τὴν μεσολάβηση δύο τουρκοκατοικημένων σπιτιῶν ἐμφανίζεται τὸ δίπατο σπίτι (Νο 4) τῆς Ἕλλης Δροσινοῦ ποὺ ἔχει δύο παιδία, τὸν Χρῆστο καὶ τὸν Μηνᾶ.

 

Κοσμοσυρροὴ στὴν πανήγυρη τοῦ Ἁγ. Παντελεήμονα, τὸ 1933. (Φωτ/κὸ ἀρχεῖο Μίμη Ῥαμαντάνογλου).

 

Στὸ 1950 καὶ στὸ σημεῖο ποὺ ἀπὸ τὰ Καταλόνια ὁ δρόμος ὁδηγεῖ πρὸς τὴν ἀνηφόρα γιὰ τὰ Μπακιρτζήδικα στὸ μεγάλο οἰκόπεδο κτίσθηκε μὲ πανοραμικὴ θέα στο Βόσπορο ἡ πρώτη πολυώροφη οἰκοδομὴ ἀπὸ τὸν Κ. Σαράφογλου. Προτοῦ κτισθεῖ αὐτὸ τὸ κτίριο, ἔμεναν ἐδῶ ὁ Ἀναστάσης καὶ ἡ Εὐφημία σὲ ξύλινο σπίτι τὸ ὀποῖο καταστράφηκε ὁλότερα ἀπ᾽ τη μεγάλη φωτιὰ ποὺ ξέσπασε. Σὲ τοῦτο τὸ σπίτι (Νο 24) παλαιότερα παραθέριζαν οἱ οἰκογένειες τῆς Καλλιρρόης καὶ τοῦ Μωυσῆ Βαλαβανίδη, τοῦ γιατροῦ Ἀλκιβιάδη Νομισματίδη καὶ ἡ οἰκογένεια Καλλιόπης Ἀντωνιάδη.

 

Ἐφόσον ἔγινε ἡ ἀναφορὰ στὰ Kαταλόνια, θὰ πρέπει ν᾽ ἀναφερθῇ ὅτι ἦταν μία ἔκταση ἀρκετὰ μεγάλη, ποὺ χρησιμοποιήθηκε τὸν 18ο αἰῶνα ὡς τόπος ταφῆς τῶν νεκρῶν καὶ στὴ συνέχεια ἐκκενώθηκε, γιὰ νὰ γίνει τόπος ἐλεύθερος χωρὶς ἄδεια οἰκοδομῆς. Ἀκόμη καὶ σήμερα δὲν ἔχει δυνατότητες διαμόρφωσης, ἀφοῦ ἀνήκει ὡς κτῆμα στὴν ἑλληνικὴ κοινότητα τοῦ Τσεγκέλκιοϊ καὶ ἀποτελεῖ «Βακίφι».

 

Παρέα χωριανῶν στὸ καζίνο τοῦ Ἁγιάσματος τὸ 1930  κάτω ἀπὸ τὰ βαθύσκια πλατάνια. (Φωτ/κὸ ἀρχεῖο Μίμη Ῥαμαντάνογλου).

 

Σὲ τοῦτο τὸ χῶρο τὴν ἡμέρα τοῦ Ἅϊ Γιάννη οἱ Τσεγκελκιῶτες γιόρταζαν μὲ φωτιὲς καὶ διασκεδάσεις, ἕνα ἔθιμο ποὺ ἀναβίωνε παμπάλαιες ἀναμνήσεις, τὸν κλύδωνα. Ἡ προετοιμασία τῆς φωτιᾶς γινόταν ἀπὸ νωρίς. Μάζευαν τὰ ξερὰ κλαριὰ καὶ τὰ ἔστηναν στὴ μέση τῆς ἀλάνας. Τὸ βράδυ συγκεντρώνονταν οἱ χωριανοὶ καὶ ἄναβαν τὴ φωτιά. Ἄρχιζε, τότε τὸ πήδημα πάνω ἀπὸ τὶς τετράψηλες φλόγες, μέχρι ποὺ νὰ ξεθυμάνουν. Γύρω ἀπὸ τὴ φωτιὰ ἦταν συγκεντρωμένοι μικροὶ καὶ μεγάλοι καὶ περίμεναν τὸν εἰδικὸ σ᾽ αὐτές τις περιπτώσεις «ποιητὴ ἐκ τοῦ προχείρου» ν᾽ ἀπαγγείλῃ κάποια τετράστιχα κυρίως στὶς νέες καὶ τοὺς νέους. Τὸ γέλιο ἦταν ἄφθονο καὶ τὰ πειράγματα ἔπαιρναν καὶ ἔδιναν. Δὲν ἔλειπαν ὅμως καὶ οἱ «στόχοι» αὐτοὶ δηλαδὴ ποὺ δέχονταν τὰ περισσότερα πυρά. Οἱ μεγαλύτεροι σὲ ἡλικία διασκέδαζαν μὲ ντούζικο, κρασὶ καὶ μεζεδάκια. Ἡ γιορτὴ κράταγε ὅλη τὴ νύχτα καὶ ὁ κλύδωνας, ὅσο περνοῦσε ἡ ὥρα, γινόταν καὶ πιὸ δριμύς. Ὅλο καὶ κάτι σκαρφιζότανε ὁ ἐπιτήδειος ποιητὴς τῆς βραδιᾶς καὶ τὰ αἵματα ἄναβαν. Ὅλα αὐτὰ θυμίζουν λίγο τοὺς Θρακιῶτες ἀναστενάρηδες καὶ λίγο τὶς ἀρχαῖες Βάκχες τοῦ Κιθαιρῶνα. Βέβαια δὲ φοροῦσαν οἱ νέοι στεφάνια ἀπὸ κισσὸ καὶ βελανιδιά, οὕτε εἴχανε πλεγμένα φίδια στὰ μαλλιά τους, οὔτε κρατοῦσαν θυρσοὺς που στάζαν μέλι, γιὰ νὰ χτυπήσουνε τὴ γῆ καὶ ν᾽ ἀναβλύσῃ κρασὶ καὶ γάλα. Ἁπλὰ κρατοῦσαν τὰ πρωτομαγιάτικα ξεραμένα στεφάνια ποὺ τάχαν πλέξει μ᾽ ἐπιτηδειότητα τὰ κορίτσια, γιὰ νὰ τὰ ρίξουν στὴ φωτιὰ ἕνα ἕνα, ἀφοῦ ἐνδιάμεσα γινόταν ἡ ἀπαγγελία κάποιου σατιρικοῦ τετράστιχου.

 

Δυστυχῶς οἱ φωτιὲς ἔπαψαν ν᾽ ἀναβλύζουν μετὰ τὸν Μαῦρο Σεπτέμβρη τοῦ 1955. Δὲν εἶχαν πλέον τὴ διάθεση οἱ χωριανοὶ νὰ τηροῦν τὸ ἔθιμο, ἀλλὰ καὶ οἱ Τούρκοι δὲν ἔδειχναν τὴν προθυμία ν᾽ ἀνεχθοῦν χριστιανικὲς ἐξάρσεις. Ἔτσι ἄλλη μία εἰρηνική, ἐθιμοτυπικὴ ἐκδήλωση χριστιανικοῦ χαρακτῆρα χάθηκε καὶ μαζί της ἐξαφανίσθηκε καὶ τὸ χαμόγελο τῶν Ῥωμηῶν.

 

Πάνω ἀπ᾽ τὰ Καταλόνια καὶ στὸν ἐνδιάμεσο ἀνηφορικὸ χῶρο ποὺ καταλήγει στὸ Κιόσκι τοῦ Βαχντεττὶν ἦταν κτισμένη ἡ ἔπαυλη τῶν Ἐθνοπουλέων στὸν δρόμο ποὺ φέρει τ᾽ ὄνομα Ἀλζαμπὰκ σοκάκ. Ἡ οἰκογένεια αὐτὴ θέρμανε πολλοὺς ἀνθρώπους προσφέροντας τους ἐργασία, ἔσωσε ἀρκετοὺς ποὺ κινδύνευαν νὰ χαθοῦν καὶ προώθησαν τοὺς νέους σὲ καινούριες σταδιοδρομίες. Ἦταν ἡ οἰκογένεια ποὺ εἶχε μεγάλη περιουσία ἀλλὰ καὶ μεγάλη χριστιανικὴ καρδιά. Τ᾽ ἀγόρια τῆς οἰκογένειας ἦταν ἑπτά: Ὁ Χρῆστος ποὺ ἀπεβίωσε στὴ Βιέννη, ὁ Θεόδωρος ποὺ εἶχε γιὸ τὸν Ἄκη Ἐθνόπουλο, ὁ Νικηφόρος ποὺ εἶχε γιὸ τὸν Μπιμπίκο (Σπῦρο), ὁ Ἀπόστολος μὲ τὴ σύζυγο του Γεωργία, ὁ Νικόλας ὁ ἰατρός, ὁ Προκόπης μὲ τὴ σύζυγο του Μαρίκα, καὶ ὁ Ἀλέκος.

 

Φιλικὴ συγκέντρωση στὸν κῆπο τοῦ Ἁγιάσματος τὸ 1928. (Φωτ/κὸ ἀρχεῖο Μίμη Ῥαμαντάνογλου).

 

Κάτω ἀπὸ τὴν ἔπαυλη σὲ μεγάλη ἔκταση δέσποζε τὸ κτῆμα καὶ ὁ Ναΐσκος τοῦ Ἀγιάσματος τοῦ Ἁγίου Παντελεήμονα. Μέχρι τὸ 1920 - 1922 καὶ ἀπὸ τὸ 1904 περίπου εἶχε δημιουργηθεῖ ὁ χῶρος καὶ εἶχε διαμορφωθεῖ κατάλληλα τὸ κτῖσμα τοῦ κήπου ποὺ στέγαζε τὸ Νικολὴ Παπαδόπουλο, ποὺ ἦταν ὁ πρῶτος διαχειριστὴς καὶ ἔνοικος τοῦ καζίνου. Ὁ τόπος γνώρισε ἀπὸ τότε ἀμέτρητες δόξες μὲ ὁλονύκτια γλέντια, καὶ πολυήμερες γιορταστικὲς ἐκδηλώσεις. Ἀργότερα τὸ καζίνο περιῆλθε στὸν Γαβρίκο Ῥαμαντάνογλου, ὁ ὁποῖος συνέχισε τὴν παράδοση. Σήμερα ἔχει τὴν ἐπωνυμία Ayazma Gazinosu καὶ εἶναι νοικιασμένο σὲ Τοῦρκο διαχειριστή, γιὰ ν᾽ ἀποδίδῃ κάποια χρήματα στὸ ταμεῖο τῆς Κοινότητας. Τὰ ὀπίσθια τοῦ περιβόλου τοῦ Ἁγιάσματος περίπου συνόρευαν μὲ τὴν ἔπαυλη τοῦ Γιώργου καὶ τῆς Φεβρωνίας Παπάζογλου. Ἦταν πολυπληθὴς οἰκογένεια μὲ πέντε παιδία, τὸν Κώστα, τὴν Ἀλέξανδρα, τὴν Ἀνδρομάχη, τη Ῥωμαλαία καὶ τὸν Ἀντώνη. Ἀπ᾽ τὶς μετέπειτα οἰκογένειες διέμειναν στὸ χωριὸ ὁ Κώστας ποὺ εἶχε δύο κόρες, τὴν Φεβρωνία καὶ τὴν Νεφέλη καὶ ἡ Ἀλέξανδρα Πανέρη, ποὺ εἶχε δύο παιδιά τὸν Θεοχάρη καὶ τὴν Φιλομήλα, μέχρις ὅτου τοὺς ξεκληρίσουν τὰ Σεπτεμβριανὰ γεγονότα.

 

Σὲ παρακείμενο τοῦ Ναΐσκου χῶρο εἶναι κτισμένο τὸ σπίτι ποὺ προορίζεται στὸν ἑκάστοτε νεωκόρο τοῦ Ἁγιάσματος ποὺ ἔχει τὴν εὐθύνη καὶ τὴν φροντίδα τοῦ ἰαματικοῦ αὐτοῦ καταλύματος. Γιὰ τὴν ἱστορία ἀναφέρονται ὅσοι διετέλεσαν φρουροὶ καὶ ἐπιστᾶτες τοῦ Ἁγιάσματος. Ἀρχικὰ ἦταν ἡ οἰκογένεια Μαρίκας Γιαουρτσόγλου μὲ τὰ παιδιά της Μαργίτσα, Εὐφροσύνη καὶ τὸν γιό της τὸ Μανώλη. Ἀργότερα γύρω στὸ 1950 ἔμενε ἐδῶ ἡ οἰκογένεια Γιαζιτζίογλου μὲ τὶς δύο του κόρες τὴν Σουζάνα καὶ τὴν Ἀλίκη, μετὰ κατοικήθηκε ἀπὸ τὸν Γιῶργο καὶ τὴν Ἰουλία Νάκου καὶ τὸν γιό τους Κοσμᾶ. Σήμερα χρέη φύλακα ἐκτελεῖ ὁ Συριανὸς Ἀπόστολος.

 

Σὲ κάποια ὑπόγεια κρύπτη τοῦ κήπου ἕμενε ὁ μοναχικὸς καὶ γραφικὸς τύπος τοῦ χωριοῦ ὁ Μᾶρκος. Ἐργένης χωρὶς ρίζα καὶ χωρὶς καταστάλαγμα. Δὲν εἶχε τίποτα δικό του περισσότερο ἀπ᾽ ἕνα δισάκι μὲ μερικὰ εἴδη μαγειρικῆς. Ἔκανε θελήματα, γιὰ νὰ ἐξασφαλίσῃ τὸ χρῆμα ποὺ θὰ τὸ ξόδιαζε στὸ κρασί.

 

Ὅλος ὁ χῶρος ποὺ περιγράφηκε σήμερα μένει ὅπως ἦταν πρὶν ἑκατὸ καὶ πλέον χρόνια. Δὲν ἄλλαξε ἡ ὄψη του ἄλλαξαν ὅμως οἱ ἄνθρωποι. Ἔρημο ἀπὸ Ῥωμηοὺς κατάμεστο ἀπὸ Τούρκους, κὶ ὅμως στὶς 27 Ἰουλίου ἡμέρα γιορτῆς τοῦ Ἁγίου Παντελεήμονα κάποια κινητικότητα θυμίζει Ἑλληνικὸ τόπο.

 Ἰωσὴφ Κωνσταντινίδης