ΣΥΝΟΙΚΙΑ ΣΕΡΑΪ

Ὁ παράλιος χῶρος μετὰ τοὺς ἑλληνικοὺς κήπους καλύπτεται σ᾽ ἕνα τμῆμα του ἀπὸ τὸ περίφημο Σεράϊ τοῦ Μπεϊλὲρ - μπεϊ, ποὺ εἶναι δημιούργημα τοῦ ἀρχιτέκτονα Serkis Balyan καὶ κατασκευάσθηκε τὸ 1865 ἐπὶ σουλτάνου Ἀμπτουλαζίζ. Εἶχε μεγάλες αἴθουσες ὑποδοχῆς, μιὰ ἀπὸ τὶς ὁποῖες τοῦ ἰσογείου ἦταν πέρα ὡς πέρα διαρρυθμισμένη μὲ μιὰ τεράστια πισίνα μὲ δεκαέξι μαρμάρινες κολῶνες. Ὅλα τὰ δωμάτια εἶναι διακοσμημένα μὲ σεντεφένιες πολύχρωμες παραστάσεις καὶ παλιὲς ἀραβικὲς καλλιτεχνικὲς γραφές. Ὁ κῆπος εἶναι στολισμένος μὲ μεγάλης ἀξίας προτομὲς καὶ ἀγάλματα καὶ σπάνια εἴδη δένδρων. Μέσα στὸν κῆπο διάσπαρτα καὶ σὲ μεγάλη ἀπόσταση ἀπὸ τὸ παραθαλάσσιο κτίσμα ὑπάρχουν μικρὰ σουλτανικὰ καταλύματα.

Τὸ παλάτι τοῦ Μπεϊλὲρ - μπεϊ καὶ ἡ εὐρύτερη περιοχὴ Σταυρὸς σὲ φωτογραφία τοῦ 1915. (Φωτ/κὸ ἀρχεῖο Ἰωσὴφ Κωνσταντινίδη).

Στὸ ἀνάκτορο αὐτὸ φιλοξενήθηκαν ἡ αὐτοκράτειρα τῆς Γαλλίας, Εὐγενία, ὁ σάχης τῆς Περσίας Νασρεττίν, ὁ βασιλιὰς τοῦ Μαυροβουνίου Νικόλαος, ὅπου καὶ ὑπέγραφε τὴ συνθήκη Ἁγίου Στεφάνου τὸ 1877.

Προτοῦ οἱ σημερινοὶ κῆποι γίνουν Σουλτανικὰ καταλύματα καὶ λαχανοπαραγωγικοὶ χῶροι, δηλαδὴ γύρω στὰ 1670, τὰ κεράσια ἦταν ἀπὸ τὰ κύρια καὶ ἐξαίρετα προϊόντα τοῦ χωριοῦ. Εἶναι ἀδιευκρίνιστο ὅμως ἀπὸ πότε τὸ εὔγεστο αὐτὸ φροῦτο κάνει τὴν ἐμφάνιση του στὸ χωρίο καὶ ὡς πότε συνεχίζει νὰ τοῦ δίνει τὴ φήμη του. Πάντως στὸν 20ό αἰῶνα δὲ συναντᾶμε κεράσια παρὰ μόνο σὲ μερικοὺς κήπους.

Ἀπὸ τὶς ἀναμνήσεις του Silahtar Mehmet Ağa ποὺ περιλήφθηκαν σὲ ἱστορικὰ σημειώματα τῶν Σουλτάνων ἀναφέρεται ὅτι στὶς 3 Μαΐου 1689 ὁ Μουρὰτ Δ´ ἐπισκέφθηκε τοὺς «κερασῶνες» τοῦ Τσεγκέλκιοϊ καὶ ἀγόρασε ὅλη τὴ συγκομιδή, τὴν ὁποία διέθεσε στοὺς κατοίκους, οἱ ὁποῖοι ἐπὶ ὀκτὼ ἡμέρες καὶ νύχτες διασκέδαζαν σ᾽ ἐκδηλώσεις ποὺ ὀργάνωσε ὁ Σουλτάνος γιὰ χάρη τους.

Παρέα γυναικῶν στὸ Ἁγίασμα. Διακρίνονται: Τζένη Ζάκου, Μαρ. Λιμνίδου, Δημ. Κωνσταντινίδης, Τζένη Κυροπούλου, Μαρ. Κυροπούλου, Φ. Ζησοπούλου, Ρ. Κυρόπουλου, Εὐτ. Σκυλίτση, Εἰρ. Ἀϊβάτογλου. (Φωτ/κὸ ἀρχεῖο Χαρ. Ἀϊβάτογλου).

Μετὰ τὴν καταστρεπτικὴ γιὰ τ᾽ ἀμπέλια φυλοξήρα ποὺ ἐνέσκηψε τὸ 1935 στ᾽ ἀπέραντα χωράφια τοῦ χωριοῦ ἄρχισαν νὰ ἐμφανίζονται οἱ φράουλες καὶ τὰ σῦκα. Ἦταν φροῦτα προσιτὰ στὴν καλλιέργειά τους σὲ βοσπορίτικο κλίμα. Ἡ φραουλοκαλλιέργεια ἔγινε σύντομα ἡ πλέον προσοδοφόρος δούλεψη τῶν χωριανῶν. Οἱ παραγωγοὶ αὐξήθηκαν σὲ ἀριθμό, μ᾽ ἀποτέλεσμα νὰ δημιουργήσουν τὸ 1937 τὴ «Συντεχνία φραουλατζίδων»,ἡ ὁποία εἶχε σκοπὸ νὰ συγκεντρώνῃ τὴν παραγωγή, νὰ τὴ διανείμῃ στὴν ἀγορά, νὰ κρατᾶ σταθερὴ τὴν τιμὴ πώλησής του καὶ νὰ ἐνισχύῃ τοὺς καλλιεργητές. Ἦταν μιὰ εὔρωστη ὀργάνωση καὶ προσέφερε οἰκονομικὰ ὀφέλη στοὺς χωριανούς. Ἡ ζωὴ ὅμως τῆς φραουλοκαλλιέργειας ἦταν σύντομη. Μὲ τὴν ἐμφάνιση μιᾶς ἀσθένειας καταστράφηκαν ὅλες οἱ καλλιέργειες καὶ σχεδὸν ἐξαφανίσθηκε ἡ φράουλα σὰν πλουτοπαραγωγικὸ προϊὸν ἀπὸ τὸ Τσεγκέλκιοϊ. Τὸ μόνο ποὺ ἀπέμεινε μέχρι τὰ τελευταία χρόνια εἶναι ἡ παραγωγὴ μικρῶν ἀγγουριῶν μὲ τὸ χαρακτηριστικὸ ὄνομα «Τσεγκέλκιοϊ μπαντεμί», ἐνῶ μερικοὶ παραγωγοὶ τ᾽ ὀνόμαζαν «ρούσικα».

Τὸ 1870 μὲ τὴν πρωτοβουλία τῆς Βαλιντὲ Σουλτὰν ἀρχίζει ἡ καλλιέργεια διαφόρων ὀπωρικῶν εἰδῶν ποὺ οἱ σπόροι τοὺς ἔρχονται ἀπ᾽ τὴν ἐξωτικὴ Ἀνατολή. Στὸ πλούσιο σὲ λίπασμα ἔδαφος τοῦ Τσεγκέλκιοϊ εὐδοκιμοῦν τὰ ἐννέα εἴδη ροδιᾶς ποὺ ἀνάλογα μὲ τὴ γεύση τους, παίρνουν καὶ διαφορετικὲς ὀνομασίες: π.χ. ἀνθοροδιά, γλυκοροδιά, ροδοσίροπο, κοντοροδιά, κ.ἄ. Ἐνῶ ὁ Evliya Celebi, ποὺ μελετᾶ ὅπως φαίνεται λεπτομερῶς τὸ χωριὸ ἀναφερόμενος στὸ μέγεθος τῶν ροδιῶν, γράφει «Çengelköyünden gelme ceviz büyüklüğünde nar» παρομοιάζοντάς τα σὰν μικρὰ καρύδια, ἐνῶ δὲν παραλείπει νὰ ἐξιστορίσῃ καὶ τὴν καταστρεπτικὴ γιὰ τὸ χωριὸ νεροποντὴ τοῦ 1728 ποὺ «μέχρι τὶς πλαγιὲς τῶν βουνῶν τὸ χωριὸ πλημμύρισε καὶ τὰ σπίτια καταποντίστηκαν...» Ἐξαίρετης ποιότητας ὅμως ἦταν καὶ τὰ δαμάσκηνα, τὰ κυδώνια, οἱ χουρμάδες καὶ τὰ κεράσια, ποὺ εὐδοκιμοῦσαν στὸ χωριό.

Το Χαβοὺζ - μπασὶ ὅμως μᾶς ἀποκαλύπτει καὶ μιὰν ἄγνωστη πτυχὴ τῆς θρησκευτικῆς ζωῆς ποὺ ἐπικρατοῦσε σ᾽ αὐτό. Συναντᾶμε μετὰ τὸ 1460 τὴν ἐξάπλωση τοῦ Δερβισισμοῦ ποὺ φθάνει μέχρι τὸ Τσεγκέλκιοϊ. Ἀνάμεσα στὰ Δερβίσικα τάγματα (Βεκτασί, Μεβλεβί, Μπεντεβί, Καλεντὲρ κ.λπ.), ποὺ εἶχαν κοινὸ χαρακτηριστικὸ μυστικισμό, τὴν φιλοσοφία καὶ τὸν χορὸ ποὺ συνοδευόταν ἀπὸ τραγούδια ἀγάπης καὶ ἑνότητας, διακρίνεται καὶ τὸ τάγμα των Kadir-i, τὸ ὁποῖο ἵδρυσε στὰ περίχωρα τῆς Κασπίας θάλασσας στὸ χωριὸ Giylan ὁ Abdulkadir τὸ 1079 μ.Χ. Τὸ θρησκευτικὸ αὐτὸ δόγμα ἔχει ὡς ἀρχὴ τὴν πίστη στὸ θεὸ καὶ ὡς στόχο τὴν ἠθικὴ ὁλοκλήρωση τοῦ ἀνθρώπου. Δηλαδὴ ἐμφανίζεται ὡς κράμα ἀραβοπερσικοῦ μυστικισμοῦ καὶ χριστιανικῆς φιλοσοφίας, ποὺ ἀποβλέπει στὴν ἀδελφοσύνη τῶν λαῶν καὶ σὲ κοινὸ εἰρηνικὸ ἰδεῶδες. Γι᾽ αὐτὸ καὶ ὁ συμβιβαστικὸς αὐτὸς χαρακτήρας τοῦ τάγματος προσέλκυσε πολλοὺς Χριστιανοὺς καὶ ἀποτέλεσε σύνδεσμο μεταξὺ Χριστιανῶν καὶ Μωαμεθανῶν.

Χαρακτηριστικὲς κορῶνες ποὺ φοροῦσαν οἱ ἀρχηγοὶ τῶν ταγμάτων Μπεντεβὶ καὶ Καντιρί, ζωγραφισμένες ἀπὸ τὸν Νίκ. Παλαιόπουλο.

Τὸ Καντιριλίκι ὡς θρησκευτικὸ δόγμα καὶ μὲ τὶς βαθιές του ἱστορικὲς ρίζες, ἦταν ἐπόμενο στὴν μετέπειτα διαδρομή του ἀνὰ τὴν Μεσόγειο νὰ δημιουργήσῃ ἀρκετὰ τάγματα, τὰ ὁποῖα, ἀνάλογα μὲ τὴν περιοχὴ ἵδρυσής τους, καὶ μὲ τὸν ἱδρυτή τους, ἔπαιρναν διαφορετικὲς ὀνομασίες.

Στὴν περίοδο τῆς Ὀθωμανικῆς αὐτοκρατορίας τὸ δόγμα αὐτὸ ἀρχίζει νὰ ἐμφανίζεται τὸ 1469 στὴ Νικομήδεια, ἐνῶ στὴν Κωνσταντινούπολη τὸν πρῶτο «τεκκὲ» ἐγκαινιάζει τὸ 1631 ὁ Ismail Rum-i. Τόσο τὸ ὄνομα Rum-i (= ὁ Μικρασιάτης) τοῦ ἰδρυτῆ ποὺ ἀντικατοπτρίζει τὴ Χριστιανικὴ τοῦ προσέλευση ὅσο καὶ ὁ χαρακτηρισμὸς τοῦ τάγματος αὐτοῦ ὡς «τάγμα τοῦ παπᾶ» (Papaz kolu) εἶναι ἀποδεικτικὰ τῆς ἰδεολογίας τῶν Δερβίσηδων, ποὺ κακῶς χρωματίζονται ὡς Μουσουλμανικὰ θρησκευτικὰ δόγματα. Πράγματι μεταξὺ τῶν Καντιρὶ ὑπῆρχαν πολλοὶ χριστιανοὶ μὲ κυριότερο κάποιον ἱερέα Ἰσὰ ὁ ὁποῖος ἦταν καὶ ὁ δημιουργὸς τῶν τεκκέδων τῆς Κωνσταντινούπολης, «...ὁ μέχρι τότε ἀπόκρυφος Χριστιανὸς καὶ φαινομενικὰ κινούμενος ὡς Μουσουλμάνος Ἰσάς...» γράφει ὁ ἐρευνητής.

Ὁ Τεκκές του Kadiri Şeyh Nevruz, ποὺ ἱδρύθηκε στὴ συνοικία Χαβούζ- μπασὶ τοῦ Τσεγκέλκιοϊ, ἄρχισε τὴ δραστηριότητά του μετὰ τὸ 1700 καὶ διαλύθηκε τὸ 1905, ὅταν τὴν ἴδια τύχη εἶχαν ὅλα τὰ «παράνομα» κατὰ τοὺς Νεότουρκους δόγματα, τάγματα καὶ ὀργανώσεις.

Οἱ Καντιρὶ σὲ ὧρες περισυλλογῆς ἀλλὰ καὶ σὲ στιγμὲς ἔκστασης ἀκολουθοῦσαν ἀνορθόδοξους τρόπους λατρείας. Ἔπαιζαν μὲ τὴ φωτιά, ἔμπαιναν σὲ «καιόμενους φούρνους», σούβλιζαν διάφορα μέλη τοῦ σώματός τους, γιὰ νὰ δείξουν ὅτι ἡ πίστη τοὺς ὑπερνικοῦσε τὰ φυσικὰ ἐμπόδια ὅποια κι᾽ ἂν ἦταν, ὅσο καὶ ὀδυνηρὰ κι᾽ ἂν ἦταν.

Νεότερος σὲ χρονολογία ἵδρυσης εἶναι καὶ ὁ τεκκὲς του Şeyh Ahmet Efendi τοῦ τάγματος τῶν Μπεντεβί, ποὺ ὅμως εἶχε σύντομη ζωὴ δράσης. Τεκκὲς σημαίνει κατάλυμα, ὅπου ζοῦσαν ἱερὸ βίο οἱ ἐρημίτες, οἱ ἀσκητὲς καὶ γενικὰ οἱ μοναχοί. Τόπος δηλαδὴ ὅπου περνούσαν τὶς ὧρες τους οἱ ταγμένοι στὸ δόγμα τους καὶ βαπτίζονταν μὲ τ' ὄνομα «Δερβίς» ἢ τὸ ἐπίθετο «Μπαμπά», ποὺ σημαίνει «ἅγιος πατήρ» καὶ ἀποτελεῖ θρησκευτικὸ βαθμὸ ἀξιοσύνης. Ὁ τεκκὲς αὐτὸς τοῦ Τσεγκέλκιοϊ ἱδρύθηκε τὸ 1867 ἀπὸ τὴν Adveye Hanım τὴν κόρη τοῦ πλούσιου χωριανοῦ Ibrahim Edhem Efendi. Ἦταν εὐκτήριος οἶκος γιὰ τὴν Σαββατιάτικη προσευχὴ τῶν Ὀθωμανῶν. Στὴν εἴσοδο τοῦ τεκκὲ εἶναι γραμμένο το «Zevci Seyh Ahme de yardi Adeviye dergah. Hicri 1238», ποὺ σημαίνει ὅτι ἡ κτητόρισσα Adeviye τὸ οἰκοδόμησε πρὸς τιμὴν τοῦ Şeyh Ahmet. Ἀκόμη στὶς βρῦσες ποὺ βρίσκονται ἔξω ἀπ' τὸν εὐκτήριο οἶκο ἀναγράφονται ἡμερομηνίες κατασκευῆς τους μὲ χρονολογία τὸ 1869 - 1870.

Ὁ τεκκὲς αὐτὸς συνδέεται μὲ κάποιο ἔγκλημα ποὺ ἔγινε τὸ 1909, ὅταν κάποιος μὲ τ᾽ ὄνομα Deli Ismail ἔπνιξε τὸν νεαρὸ φύλακα τοῦ τεκκὲ τὸν Yusuf καὶ ἀφαίρεσε τ᾽ ἀργυρὰ σκεύη καὶ χρήματα καὶ τὰ τιμαλφὴ ποὺ στόλιζαν τὸν εὐκτήριο αὐτὸ οἶκο. Τὸ γεγονὸς ἀναστάτωσε τοὺς χωριανούς, ποὺ γιὰ πολὺ διάστημα ἔψαχναν νὰ βροῦν τὸν δολοφόνο ποὺ ἐντοπίσθηκε τυχαία καὶ καταδικάστηκε νὰ κρεμαστῇ στὴν πλατεία τῆς Χρυσούπολης.

Ἀνάμεσα λοιπὸν στὸν Ναὸ τοῦ Ἁγίου Γεωργίου καὶ τόσων ἁγιασμάτων ἀπὸ τὴ μία, τῶν Ὀθωμανικῶν τζαμιῶν ἀπὸ τὴν ἄλλη, ἡ δραστηριότητα καὶ δυὸ Δερβίσικων τεκκέδων συνέθετε τὴν ὅλη εἰκόνα τῆς θρησκευτικῆς ἀντίθεσης ποὺ ἐπικρατοῦσε στὸ Τσεγκέλκιοϊ χωρὶς ὅμως νὰ δημιουργῇ, μέχρι πρότινος, ἐμπόδια στὴν ἔκφραση τῆς πίστης κανενὸς ἀπὸ κανένα.

  Ἰωσὴφ Κωνσταντινίδης