ΒΟΣΠΟΡΟΣ

«Ὄσο τὸ πλοῖο προχωρεῖ στὰ κύματα, τόσο ἀλλάζουν οἱ σκηνὲς καὶ οἱ προοπτικὲς καὶ τὸ μάτι σχεδὸν ἔκθαμβο σὲ ἔκταση ἀπὸ τόσα διαφορετικὰ φαινόμενα δὲν ξέρει ποιὸ ἀπ᾽ ὅλα πρέπει νὰ ἐπισημάνῃ. Ὠραιότατο εἶναι νὰ βλέπῃς λοφίσκους πολὺ τερπνοὺς τόσο στὴ μία ὄσο καὶ στὴν ἄλλη πλευρά, ποὺ ἀποτελοῦν κορῶνα σὲ γόνιμες καὶ χαρούμενες κοιλάδες καὶ πεδιάδες, ὄλες καλλιεργημένες καὶ ἀνθισμένες, μὲ πληθώρα δένδρων κάθε εἴδους. Σὲ ὅλη τὴν παραλία καὶ στὶς δύο πλευρὲς ὡς τὴ Μαύρη Θάλασσα φαίνονται πολλὰ καὶ καλὰ κατοικημένα μέρη μὲ πάμπολλα παλάτια καὶ σπίτια γιὰ ψυχαγωγία ἀρχόντων καὶ ἀρχομένων».

Ἂν ἡ ζωγραφικὴ εἶναι τέχνη αὐτόνομη καὶ μπορεῖ ἀπὸ τὴ φύση της νὰ κινηθῇ ἐλεύθερα καὶ μὲ πλήρη ἐκφραστικὰ μέσα, ἡ γκραβούρα εἶναι δεμένη μὲ τὸ κείμενο καὶ ἀγγίζει πλέον τὸ συμβολισμὸ γιατὶ κινεῖται μέσα στὴ σφαῖρα τῶν ἰδεῶν. Ἐδῶ μία παράσταση τοῦ Tomas Allom  τοῦ 1829, ποὺ δείχνει τὶς σκωλιώσεις ποὺ παρουσιάζει ὁ Βόσπορος.

 

Ἔτσι περιγράφει τὸν Βόσπορο σὲ ταξίδι του τὸ 1742 ἔκθαμβος περιηγητής, ἐνῷ πιστὸς στὶς ἱστορικὲς πηγὲς σύγχρονος ταξιδιώτης γράφει: «Ποιοῦμεν ἀμέριμνοι τὸν ἀνάπλουν τοῦ Βοσπόρου ὡς ἐσκιαγράφησεν αὐτὸν Διονύσιος ὁ Βυζάντιος ὃν ἠκολούθησε ὁ πολὺς Γύλλιος. Ἡ σκιαγραφία τῶν πέριξ εἶναι ἀμίμητος. Παρουσιάζεται ἐν ὅλῳ αὐτῆς τῷ μεγαλείῳ καὶ τῇ λαμπρότητη. Ἀποκαλύπτεται συνεχῶς θαυμάσιον πανόραμα ἐντεῦθεν καὶ ἐκεῖθεν καὶ πρὸς τὰ ἐμπρός. Ἀδυνατῶ νὰ πιστεύσῳ ὅτι παρόμοιον φαινόμενον παρουσιάζεται εἰς ἄλλας χώρας».

 

Ἡ Κωνσταντινούπολη, ἡ Χρυσούπολη καὶ ἡ εἴσοδος τοῦ Βοσπόρου μὲ κατεύθυνση τὸν Εὔξεινο Πόντο. Φωτογραφία ἀπὸ τὸ βιβλίο τοῦ Mery καὶ γκραβούρα τῶν ἀδελφῶν Μ. Μ. Rouarque τὸ 1855.

 

Ἀγναντεύοντας τὸ φυσικὸ τοῦτο κανάλι ἀπ᾽ τὴν Εὐρωπαϊκὴ ἀκτὴ ἕνας ἐπισκέπτης μὲ λογοτεχνικὲς εὐαισθησίες σημειώνει στ᾽ ἀπομνημονεύματα του: «... Τὸ θέαμα ἧτο μαγευτικόν, ἐξόχως ὡραῖον, ὁσάκις στὶς καμπὲς τοῦ ἀμαξωτοῦ δρόμου ἐφαίνετο κατὰ τμήματα ὁ μαγευτικὸς Βόσπορος μὲ τοὺς γραφικοὺς κολπίσκους του, τὴν θελκτικὴν πρασινάδα του, τὰ ὡραῖα λιμανάκια του, καὶ τὰ κατάλευκα ἀριστοτεχνικὰ ἐξοχικὰ παλάτια ἢ ἄλλες κοκέτικες βίλλες».

 

Μὲ τοῦτα τὰ λιγοστὰ ἀποσπάσματα ἀπ᾽ τὶς πολλὲς σελίδες ὅσων ἐπισκέφθηκαν καὶ ἔγραφαν γιὰ τὸν Βόσπορο σκιαγραφεῖται τὸ στρατηγικῆς σημασίας τοῦτο πέρασμα τὸ ὀποῖο ἔχει μῆκος 28.540 μ. ποὺ σὲ παράκτια μέτρηση μαζὶ μὲ τοὺς ἑλιγμούς του φθάνει στὰ 37.000 μ. Τὸ μεγαλύτερο πλάτος τῆς «διώρυγας» εἶναι 4.700 μ. ἐνῷ τὸ στενότερο σημεῖο μεταξὺ τῶν δύο ἀκτῶν εἶναι 600 μ. Στὸ σημεῖο ποὺ ἀποκαλεῖται Ῥεῦμα τοῦ Διαβόλου (Ῥούμελι Χισάρ) παρατηρεῖται τὸ μέγιστο βάθος (120 μ.), ἐνῷ σ᾽ ὅλη του τὴ διαδρομὴ ὁ Βόσπορος ἔχει κατὰ μέσο ὄρο βάθος 50 - 70 μ.

 

«Ὁ πορθμὸς τοῦ Βοσπόρου εἶναι πολὺ στενότερος καὶ ἔχει λιγότερο ἀπὸ τὸ μισὸ μῆκος τοῦ Ἑλλησπόντου, γι᾽ αὐτὸ καὶ δίνει τὴν ἐντύπωση ποταμοῦ ποὺ κυλάει ἐλισσόμενος πρὸς τὴν Προποντίδα... Ὅσο γιὰ τοὺς ἑλιγμούς του, αὐτοὶ ὀφείλονται στὴν ἀλλαγὴ κατεύθυνσης τοῦ ἄξονά του, ὄχι μιά καὶ δυὸ ἀλλὰ ὀκτὼ φορὲς ποὺ προκαλοῦν ἀναπάντεχες ἀλλαγὲς τοπίου κλείνοντας πολλὲς φορὲς τὸν ὁρίζοντα καὶ δημιουργώντας ἐντυπώσεις λίμνης κυρίως στὸν ἐπάνω Βόσπορο ὅπου φαρδαίνει αἰσθητά...».

 

Σούρουπο στὸ Βόσπορο μὲ θέα ἀπὸ τὶς βουνοπλαγιὲς τῆς Δάματρυς. (Φωτ/κὸ ἀρχεῖο Ἰωσὴφ Κωνσταντινίδη).

 

Οἱ διάφοροι ἐρευνητὲς πιστοποιοῦν ὅτι ὁ πυθμένας του, παρόλο ποὺ εἶναι ἀρκετὰ ὑπερυψωμένος σὲ μερικὰ σημεῖα καὶ πολὺ χαμηλὸς σὲ ἄλλα, δείχνει γεωλογικὰ ὅτι εἶναι ἔδαφος ποὺ κάποτε βρισκότανε ἐπάνω ἀπὸ τὰ κύματα καὶ δὲν ἀποκλείουν τὸ ἔδαφος τοῦ Βοσπόρου νὰ καταποντίσθηκε πολὺ πιὸ κάτω ἀπὸ τὸν σημερινὸ βυθὸ κι᾽ ἐπάνω του νὰ κλείσθηκε τὸ χάσμα ἀπὸ στρώματα τοῦ γήινου φλοιοῦ ποὺ συναντιόταν σὲ διάφορα σημεῖα.

Ἄλλωστε ἀρκετοὶ γεωλόγοι βρῆκαν στὸ βυθὸ γρανιτικὰ πετρώματα ἀνάμεσα στὰ βασαλτικὰ καθὼς καὶ ἠφαιστιακὰ ἐκχυλίσματα ὅμοια μὲ τὰ στεριανά, γιὰ τὰ ὁποῖα εἰδικὸς ἠφαισπολόγος παρατηρεῖ ὅτι: «... τὰ χρησιμεύοντα εἴδη λίθων πρὸς θεμελίωσιν τοῦ ἐδάφους καὶ ἀνέγερσιν τῶν τοίχων τοῦ περιβόλου τῶν Ναῶν, ἦσαν οἱ κυανοῖ τιτανιούχοι ἢ οἱ πωρῖται τιτανιούχοι ἀμφότεροι ἀποσπώμενοι ἐκ τῶν λατομείων τοῦ Βυζαντίου τῶν κειμένων παρὰ τὰς ἀκτὰς τοῦ Εὐξείνου καὶ τοῦ Βοσπόρου...».

Ἐπίσης, γερὸ ἐπιχείρημα ἀποτελεῖ ἡ ἐγκατεστημένη στὶς δύο ἀντίθετες ὄχθες, τῆς χλωρίδας καὶ τῆς πανίδας, ποὺ μοιάζουν πάρα πολὺ καὶ ἀποδεικνύουν ὅτι κάποτε ὑπῆρξε ὁπωσδήποτε συνδετικὴ στεριὰ μεταξύ τους.

Ἡ ροὴ τῶν νερῶν ἦταν τὸ φαινόμενο τὸ ὀποῖο ἀπασχόλησε ὅλους τοὺς πολιτισμοὺς καὶ τὶς ἐθνότητες ποὺ ἐπέλασαν κατὰ καιροὺς ἀπ᾽ τὸν Βόσπορο (Πέρσες, Ἄραβες, Σταυροφόροι κ.ἄ.) καὶ ἔχουν νὰ ἐξιστορήσουν περιστατικὰ μὲ ναυάγια ποὺ ὀφείλονταν στὰ ἰσχυρὰ ρεύματα. Μὲ τὴ λογικὴ ὅτι ἡ ὑπερπληθώρα ὑδάτων τῆς Μαύρης Θάλασσας ὑποχρεώνεται νὰ ὁδεύσει πρὸς τὴν Προποντίδα σὲ συνδυασμὸ καὶ μὲ κάποια ἐδαφικὴ κλίση πρὸς τὸν νότο εἶναι φυσικὸ νὰ ἐμφανίζεται τὸ φαινόμενο τῆς ἔντονης ροῆς.
 

Γκραβούρα τοῦ 18ου αἰῶνα, ἀπομεινάρι πλέον τοῦ ρομαντισμοῦ, μὲ τὸν Βόσπορο σὲ ὅλο του τὸ μεγαλεῖο.

 

Στὸ ξεκίνημα του τὸ ρεῦμα ἐμφανίζεται στὴ μέση ἀκριβῶς στὸ πάνω μέρος τοῦ Φαναρακίου, φθάνει μέχρι τὸ Ἀετορύχιο (Σελβί-Μπουρνού) μὲ τὴν ἴδια ταχύτητα καὶ ἀρχίζει νὰ τὴν αὐξάνῃ στὸ Νιχώρι (Γενίκιοϊ), γιὰ νὰ δυναμώσῃ αἰσθητὰ στὰ παράλια τοῦ Ὀξύρρους (Κάνλιτζα). Ἐπειδὴ ἀπὸ τοῦτο τὸ σημεῖο καὶ μετὰ ἀρχίζει ἡ γεωλογικὴ στένωση, τὸ ρεύμα παίρνει μεγάλες διαστάσεις, γίνεται ὁρμητικό, ἔτσι ποὺ ν᾽ ἀποκαλεῖται Διαβολόρευμα στὴ περιοχὴ τοῦ Ἑρμαίου (Ῥούμελι - Χισάρ). Μὲ μειωμένη κάπως τὴν ταχύτητα του ἐμφανίζεται στὸ Μιχαήλιο (Ἀρναούτκιοϊ), γιὰ νὰ συνδυασθῇ μὲ αὐτὸ τῶν Πρόχθων (Κούλελι), ὅπου παίρνει τ᾽ ὄνομα Ῥεῦμα τοῦ Μασκαρᾶ καὶ ἀκολουθώντας τὴν παράκτια ροή του φθάνει μέχρι τὴν Χρυσούπολη (Σκούταρι), ὅπου, πέρα πλέον ἀπὸ τὸν Πύργο τοῦ Λεάνδρου, διευρύνεται, μειώνεται ἡ ἰσχύς του καὶ ὁδεύει πρὸς τὴν Προποντίδα. Ὁ μέσος ὅρος ταχύτητάς του εἶναι 0,90 μ. Στοὺς Πρόχθους μετρήθηκε 1,45 μ. ποὺ ἀντιστοιχεῖ μὲ 5 χλμ. τὴν ὥρα. Ἡ ταχύτητα αὐτὴ αὐξάνεται ἀρκετὰ μὲ τὸ φύσημα τῶν βορείων ἀνέμων.
 

Πέραν ὅμως τῆς ἐπιφανειακῆς ὁρατῆς αὐτῆς ροῆς στὶς διάφορες ἐσοχὲς καὶ τοὺς κόλπους δημιουργοῦνται καὶ ἀντίστροφα ρεύματα (Διπλοκιόνιο, Μπεμπέκι, Τσεγκέλκιοϊ, Ἀρεταί, Στένη καὶ Νυμφαῖα). Τοῦτο διαπιστώθηκε τυχαία ἀπὸ μερικοὺς ψαράδες τοῦ ΙΖ´ αἰῶνα, ὅταν τὰ δίχτυα τους ἔφθασαν σὲ μεγαλύτερο βάθος ἀπὸ τὸ συνηθισμένο. Τότε εἶδαν μ᾽ ἔκπληξη τὴ βάρκα τους νὰ κινεῖται ἀντίθετα στὴν ἐπιφανειακὴ ροὴ τοῦ ρεύματος. Ἔτσι ἀποκαλύφθηκε ὅτι ὑπάρχει ἀντίθετο ρεῦμα στὸν βυθὸ ποὺ ὀνομάσθηκε Ῥεῦμα καναλιοῦ. Χρειάσθηκε νὰ ἐκπνεύσῃ σχεδὸν ὁ 19ος αἰῶνας γιὰ νὰ συνδυασθῇ τὸ φαινόμενο τοῦτο μὲ τὴν ἁλμυρότητα τῶν ὑδάτων καὶ νὰ δοθῇ κάποια ἐπιστημονικὴ ἐξήγηση. Οἱ μετρήσεις ποὺ ἔγιναν ἔδειξαν γιὰ τὰ ἐπιφανειακὰ νερὰ δείκτη ἁλμυρότητας 17%, ποὺ συμπίπτει ἀπόλυτα μὲ τὴ χαμηλὴ περιεκτικότητα ἅλατος τῆς Μαύρης Θάλασσας, ἐνῷ τὰ νερὰ τοῦ βυθοῦ ἔδειξαν διπλάσια αὐξημένο δείκτη 35%, ποὺ συνταιριάζει μὲ τὴν περιεκτικότητα σ᾽ ἁλάτι τῆς Μεσογείου.

 

Χαρακτικὸ τοῦ 1831 μὲ ἀποτύπωση τῶν ἐσωεξοχῶν τοῦ Βόσπορου.   (Φωτ/κὸ ἀρχεῖο Ἰωσὴφ Κωνσταντινίδη).

 

Ἔχουν ὅμως διατυπωθεῖ διάφορες ἐκδοχὲς καὶ γιὰ τὴν δημιουργία τοῦ Βοσπόρου. Ἡ μία ἀπ' αὐτὲς ὑποστηρίζει τὴν ὑπερεκχείλιση ποὺ ὑπέστη ἡ Μαύρη Θάλασσα, ἡ ὁποία ἀρχικὰ ἦταν λίμνη, καὶ ἡ ροὴ τῶν ὑδάτων διαμόρφωσε τὸν Βόσπορο, ἐνῷ ἡ ἄλλη ἀποδίδει τὸ χάσμα τοῦ Βοσπόρου σὲ ἠφαιστειακὴ ἔκρηξη, τὴν ὁποία ἄλλος ἀρχαιολόγος τὴν κατατάσσει στὴ μεγάλη σεισμικὴ δόνηση τῆς τετάρτης περιόδου. Πρέπει ν᾽ ἀναφερθῇ ὅμως ὅτι πράγματι ὁ Βόσπορος βρίσκεται γεωγραφικὰ σὲ σημεῖο, ὅπου ὑπάρχει σεισμικὸ ρῆγμα ποὺ προκαλεῖ δονήσεις οἱ ὀποῖες ἀρκετὲς φορὲς ἀπέβηκαν καταστρεπτικὲς γιὰ τὰ παράλια χωριά. «... ὁ Ἥφαιστος καὶ ὁ Ἐγκέλαδος» γράφει σύγχρονος ἐρευνητής, «δὲν εὑρίσκονται δυστυχῶς ὑπὸ τὰς διαταγάς μας, οὔτε ἐκμυστηρεύονται τὶς προθέσεις των. Ἡμεῖς ἐδῶ εἰς τὴν Πόλιν διατρέχομεν ἄμεσον κίνδυνον, διότι ἡ Πόλις εὑρίσκεται σ᾽ ἕνα μεγάλο ρῆγμα ποὺ ἔρχεται ἀπ᾽ τὸ Αἰγαῖο καὶ περνᾶ ἀπ᾽ τὰ Δαρδανέλια καὶ τὸν Βόσπορον. Εἶναι δηλαδὴ τόπος αὐτόσειστος».

 

Κατὰ καιροὺς ὁ Βοὸς Πόρος πῆρε ἀρκετὲς Τουρκικὲς ὀνομασίες ὅπως, Halici bahr-i Rum, Halici Konstantiniye, Iskender boğazı, Konstantiniye boğazı, Istanbol boğazı. Ὅπως διαπιστώνουμε πέραν τῶν συνδετικῶν Τουρκικῶν λέξεων halic-i ποὺ σημαίνει πέρασμα καὶ τὸ bogaz ποὺ ἔχει τὴν ἴδια ἔννοια οἱ ὑπόλοιπες λέξεις (Rum, Konstantiniye, Istanbol, Iskender), εἶναι Ἑλληνικές, ποὺ δίνουν τὴν πραγματικὴ εἰκόνα τόσο τῆς περιοχῆς ὅσο καὶ τῆς Ἑλληνικότητας τοῦ χώρου ποὺ ἄλλωστε δὲν ἀμφισβητεῖται.

 

Ἂν ἀφαιρέσει κανεὶς σήμερα τὶς ὀνομασίες Tarabya (Θεραπεία) καὶ Istinye (Στένη), ποὺ διατήρησαν τὶς Ἑλληνικές τους ρίζες, ὅλα τὰ ὑπόλοιπα προάστεια τῆς δυτικῆς καὶ ἀνατολικῆς ὄχθης ἔχουν Τουρκικὲς ὀνομασίες. Ἡ δικαιολογία ὅτι μετὰ τὴν Ἅλωση καὶ λίγο πρὶν ἀπ᾽ αὐτὴν τὰ παράκτια αὐτὰ χωριὰ πῆραν Τουρκικὸ ὄνομα δὲν εὐσταθεῖ, γιατὶ ἀπ᾽ τὴν περιγραφὴ τοῦ Τσεγκέλκιοϊ, ποὺ θὰ ἐπιχειρήσουμε νὰ κάνουμε στὴ συνέχεια, προκύπτει ὅτι ἀπὸ τὰ βάθη τῶν αἰώνων ἦταν ἕνα καθαρὰ Ἑλληνικὸ προάστειο - ὅπως καὶ ὅλα τ᾽ ἄλλα - ποὺ μόλις τὸν 16ο αἰῶνα ἄρχισε νὰ κατοικεῖται ἀπὸ μεμονωμένους Τούρκους.

 

«Εἴθε δ᾽ ἐκεῖθεν εἰς τὰ παρὰ τοῦ Πόντου τρυφερὰ χωρία προσαναπλεύσαμεν, ἔνθα παρεία ἧς αὔρα βόρειος καὶ ζωογόνος προβάλλει διὰ παντὸς καὶ ἰχθύες νεαλεῖς περισκαίρουσιν, λουτρῶν τε χάριτες διαγελώσιν ἀπαντοχὴ καὶ ἀργύρεα πλανώμενα ὕδατα τὸν θεατὴν διαχέουσιν καὶ τὰς ἀκοὰς τῶν δεῦρο κακεῖσαι περιφοιτυώντων ἐσπῶσαι κατακηλούσιν οἱ ἐμμελεῖς ἀηδόνες καὶ πᾶν ἕτερον ἄλλη καὶ ἄλλη τρύζον ἐν ταῖς λόχμαις καὶ τιτυβίζον μουσικὸν πτερόν...».

 

Ἡ ἀφήγηση αὐτὴ ποὺ γίνεται τὸν 12ο αἰῶνα μᾶς δίδει τὴν εὐκαιρία νὰ ἀξιολογήσουμε πέραν ἀπὸ τὴν σπουδαιότητα ποὺ ἔχει ὁ Βόσπορος γιὰ τὸ Τσεγκέλκιοϊ καὶ τὴν ἀξία ποὺ τοῦ ἀποδίδει ἡ ὀροσειρὰ Δάματρυς.