ΕΨΗΣΗ-Πατρ. ΝΑΟΙ

Πατριαρχικοὶ Ναοὶ καὶ ἐψήσεις Ἁγίου Μύρου

Παναγία Πλαταιῶν Βλάχ-Σεράϊ. Πατριαρχικὸς Ναὸς ἀπὸ τὸ 1587. Ἀρχὴ τῆς μακρόχρονης περιπλάνησης.

Σύμφωνα μὲ τὶς ἐκκλησιαστικὲς πηγὲς ποὺ προέρχονται ἀπὸ τὸν Μ. Γεδεὼν Ἅγιο Μύρο εὐλογήθηκε τὸ 1208 στὴ Νίκαια καὶ τὸ 1598 στὶς 13 Ἀπριλίου καθαγιάσθηκε στὸν Ἅγιο Δημήτριο Ξυλόπορτας. Ἦταν οἱ μοναδικὲς φορὲς ποὺ καθαγιάσθηκε Ἅγιο Μύρο ἐκτὸς τοῦ Πατριαρχικοῦ Ναοῦ τοῦ Ἁγίου Γεωργίου, ὅπου ἔχουμε τὶς πληροφορίες ὅτι ἐγιναν ἐψήσεις: 

 

Τὸ 1658 Πατριαρχοῦντος Παρθενίου Δ´

Τὸ 1705 Πατριαρχοῦντος Γαβριὴλ Γ´

Τὸ 1759 Πατριαρχοῦντος Σεραφεὶμ Β´

Τὸ 1833 Πατριαρχοῦντος Νεοφύτου Ζ´

Τὸ 1856 Πατριαρχοῦντος Κωνσταντίνου Α´

Τὸ 1865 Πατριαρχοῦντος Κυρίλλου Ζ´

Τὸ 1879 Πατριαρχοῦντος Σωφρονίου Γ´

Τὸ 1890 Πατριαρχοῦντος Ἰωακεὶμ Γ´

Τὸ 1903 Πατριαρχοῦντος Διονυσίου Ε´

Τὸ 1912 Πατριαρχοῦντος Ἰωακεὶμ Γ´

Τὸ 1928 Πατριαρχοῦντος Βασιλείου Γ´

Τὸ 1939 Πατριαρχοῦντος Βενιαμὶν Α´

Tὸ 1951 Πατριαρχοῦντος Ἀθηναγόρου Α´

Τὸ 1960 Πατριαρχοῦντος Ἀθηναγόρου Α´

Τὸ 1973 Πατριαρχοῦντος Δημητρίου Α´

Τὸ 1982 Πατριαρχοῦντος Δημητρίου Α´

Τὸ 1992 Πατριαρχοῦντος Βαρθολομαίου Α´

Τὸ 2002 Πατριαρχοῦντος Βαρθολομαίου Α´

 

Ἡ περιπλάνηση μας στοὺς κατὰ καιροὺς Πατριαρχικοὺς Ναοὺς ἢ διαφορετικὰ "Πατριαρχεία" εἶναι φυσικὸ νὰ ξεκινάει ἀπὸ τὴ Μεγάλη Ἐκκλησία, τῆς τοῦ Θεοῦ Ἁγίας Σοφίας νὰ καταλήγῃ στὸν σημερινὸ Πατριαρχικὸ Ναὸ τοῦ Ἁγίου Γεωργίου στὸ Φανάρι καὶ νὰ συσχετίζεται μὲ τὴν παρασκευὴ καὶ ἔψηση τοῦ Ἁγίου Μύρου ἂν καὶ ἐφ᾽ ὅσον τὸ ἐπιτρέπουν τὰ ἰστορικὰ σημειώματα καὶ οἱ ἐκκλησιαστικὲς πληροφορίες.

 

Ὁ Ναὸς τῆς Νέας Ἁγίας Σοφίας, ποὺ χτίσθηκε ὅταν βασίλευε ὁ Θεοδόσιος ὁ Β´, ἐγκαινιάσθηκε τὸ 415 καὶ ὅπως φαίνεται εἶχε δύο βαπτιστήρια, γιατὶ στὰ κείμενα ποὺ σῴζονται ἀναφέρεται τὸ μέγα φωτιστήριο καὶ ὁ μικρὸς βαπτιστήρας καί, ἐφ᾽ ὅσον Βάπτισμα χωρὶς Χρῖσμα δὲν νοεῖται, μετὰ τὸν Β´ μ.χ. αἰῶνα ἀσφαλῶς καὶ πρέπει νὰ διενεργήθηκαν ἐψήσεις καὶ καθαγιασμοὶ Ἁγίου Μύρου, στὴ Μεγάλη τοῦ Χριστοῦ ἐκκλησία.

 

Μετὰ τὴν ἅλωση τῆς Πόλης, ὁ Οἰκουμενικὸς Θρόνος χηρεύει καὶ τὸ Οἰκουμενικὸ Πατριαρχεῖο χάνει τὴν ἕδρα του. Ὁ Μοναχὸς Γενάδιος ὁ Σχολάριος ἀναγνωρίζεται ὡς Ἐθνικὸς ἠγέτης τῶν Χριστιανῶν καὶ καθίσταται ὑπεύθυνος γιὰ τὴν καλὴ διακυβέρνηση τοῦ ἔθνους καὶ τὴ συμπεριφορὰ τοῦ ποιμνίου του, ἀπέναντι τῆς αὐτοκρατορίας. Ὡς ἕδρα τοῦ Πατριαρχείου τοῦ παραχωρεῖται ὁ Ναὸς τῶν Ἁγίων Ἀποστόλων. Ἔτσι ὁ δεύτερος ναὸς τῆς Βυζαντινῆς Αὐτοκρατορίας, μετὰ τὴν Ἁγία Σοφία, γίνεται Πατριαρχικὸς ναός.
 

Μονὴ τῆς Παμμακαρίστου. Πατριαρχικὸς Ναὸς ἀπὸ τὸ 1455 μέχρι τὸ 1587 λόγῳ ἐξώσεως τοῦ Πατριαρχείου γιὰ νὰ μετατραπῇ ἡ Μονὴ σὲ τζαμὶ ἀπὸ τὸν Σουλτάνο Μουρὰτ τὸν Γ´.

 

Ὁ Ναὸς αὐτὸς εἶχε κτισθεῖ ἀπὸ τὸν Μέγα Κωνσταντίνο, γιὰ νὰ χρησιμεύσῃ ὡς τόπος ἐνταφιασμοῦ Αὐτοκρατόρων. Μετὰ λίγους μῆνες ὁ Πατριάρχης γιὰ διαφόρους λόγους ζητᾶ τὴν ἄδεια ἀπὸ τὸν Σουλτάνο καὶ μεταφέρει τὸ Οἰκουμενικὸ Πατριαρχεῖο στὴ γυναικεία Μονὴ Παμμακαρίστου. Ἡ Μονὴ κτίσθηκε ἀπὸ τὸν Κουροπαλάτη καὶ Μεγάλο Δομέστικο Ἰωάννη τὸν Κομνηνὸ τὸν ἐνδέκατο αἰῶνα. Φέρει ὅλα τὰ διακριτικὰ τῆς Βυζαντινῆς ἀρχιτεκτονικῆς.

 

 Τὸ 1294 ὁ πρωτοστάτωρ Μιχαὴλ Γλαβὰς Ταρχανιώτης προσθέτει στὸ ναὸ ἕνα βόρειο κλίτος καὶ δυτικὰ εὐρύχωρο νάρθηκα. Τὸ δὲ 1315 ἡ Μαρία, χήρα τοῦ Ταρχανιώτη, ποὺ ἔγινε μοναχὴ μὲ τὸ ὄνομα Μάρθα, προσάρτησε στὴ νότια πλευρὰ τοῦ ναοῦ τὸ παρεκκλήσι ὡς τόπο ταφῇς τοῦ συζύγου της.

 

Σήμερα αὐτὸ τὸ παρεκκλήσι σῴζεται ὡς μουσεῖο, ὁ δὲ κυρίως Ναός μὲ τὸ ὄνομα «Τέμενος τῆς Ἁλώσεως». Σ' αὐτὸ τὸ παρεκκλήσι σῴζονται διάφορες τοιχογραφίες καθὼς καὶ ἀρκετὲς εἰκόνες μὲ μωσαϊκό, πολὺ ἀξιόλογες. Ἀρχικὰ ὅλος ὁ ναὸς ἐσωτερικὰ ἦταν διακοσμημένος. Ὁ πανδαμάτορας ὅμως χρόνος ἀφαίρεσε τὴ θαυμάσια αὐτὴ διακόσμηση ἀπὸ τὰ περισσότερα σημεῖα τοῦ ναοῦ.

 

Τέλος ὁ Ἀνδρόνικος ὁ Γ´ ὁ Παλαιολόγος 1326-1341 προσθέτει στὸ Ναὸ ἐξωτερικὸ νάρθηκα. Ὁ ναὸς εἶναι κτισμένος στὸν πέμπτο λόφο τῆς Πόλης. Εἶναι φανερὸ ὅτι κατὰ διαστήματα οἱ διάφοροι Πατριάρχες συμπλήρωσαν τὰ ἐλλιπῆ κτίσματα γιὰ νὰ γίνῃ πιὸ κατάλληλη ἡ στέγαση τοῦ Κέντρου τῆς Ὀρθοδοξίας. 

1973. Ὁ Οἰκουμενικὸς Πατριάρχης κ. Δημήτριος ὁ Α´ ἐνδύεται μὲ τὴ βοήθεια τοῦ Δευτερεύοντος Διακόνου κ. Ἰωακείμ.

 

Τὸ 1587 τὸ Οἰκουμενικὸ Πατριαρχεῖο ἐξεδιώχθη ἀπὸ τὴν Μονὴ τῆς Παμμακαρίστου ἡ ὁποία μετετράπη ἀπὸ τὸν Σουλτάνο Μουρὰτ τὸν Γ´ σὲ τέμενος. Συνολικὰ παρέμεινε ὡς ἕδρα τοῦ Οἰκουμενικοῦ Πατριαρχείου 132 χρόνια. Μὲ τὴν ἀποπομπὴ αὐτὴ χάνεται καὶ κάθε ἴχνος ἱστορίας καὶ κάθε πηγὴ πληροφόρησης γεγονότων.

 

Μετὰ ἀρχίζει ἡ ἱστορία τῶν περιπλανήσεων. Ἡ Πατριαρχικὴ ἕδρα δυσκολεύεται νὰ βρῇ μόνιμη στέγη. Τὴν ἐποχὴ ἐκείνη Πατριάρχης εἶναι ὁ Θεόκλητος, ὁ ὁποῖος, γιὰ νὰ καλύψῃ τὰ ὑπέρογκα χρέη τῆς ἐκκλησίας, βγαίνει σὲ περιοδεία, μὲ σκοπὸ νὰ συνάξῃ χρήματα. Πρὶν ὅμως συμπληρώσει τὴν περιοδεία του, παύεται ἀπὸ ἀφοσιωμένους κληρικοὺς τοῦ Πατριάρχου Ἱερεμίου τοῦ Β´, ὁ ὁποῖος δὲν εἶχε παραιτηθῇ ἀπὸ τὸ ἀξίωμα, ἀλλὰ βρισκόταν ἐξόριστος στὴ Ῥόδο. Ἐπιστρέφοντας ἀπὸ τὴν ἐξορία ἐγκαθίσταται στὰ ἰδιόκτητα κτίρια τῶν ἡγεμόνων τῆς Βλαχίας τὰ ὁποῖα χρησιμοποιούσαν ὡς κατοικία, ὅταν κατὰ καιροὺς οἱ Βλάχοι ἔρχονταν στὴν Πόλη καὶ τὰ ὀνόμαζαν Βλὰχ Σεράγιον.

 

Τὰ κτίσματα αὐτὰ βρίσκονταν κοντὰ στὸν Ναὸ τῆς Παναγίας τῆς Παραμυθίας ἢ Θεραπείας ποὺ ταυτίζεται μὲ τὴν Παναγία τῶν Παλατιῶν, δηλ. Βλὰχ Σαράϊ. Ἡ ἐκκλησία αὐτὴ δὲν μποροῦσε νὰ θεωρηθῇ κατάλληλη γιὰ μόνιμος Πατριαρχικὸς ναός. Ἀλλὰ καὶ τὰ πέριξ τοῦ ναοῦ σπίτια τῶν Βλάχων δὲν ἀρκοῦσαν γιὰ τὶς ἀνάγκες τοῦ Πατριαρχείου. Ἐδῶ καθὼς φαίνεται, ἐγκαταστάθηκε μόνον ὁ Πατριάρχης.

 

Μετὰ τὴν ἔξωση ἀπὸ τὴν Μονὴ τῆς Παμμακαρίστου, ὁ Σουλτάνος ἔδωσε ἄδεια νὰ κτισθῇ νέος ναός, γιὰ νὰ στεγάσῃ τὸ κέντρο τῆς Ὀρθοδοξίας. Ἡ ἀνέγερση ὅμως τοῦ ναοῦ ἦταν ἀδύνατη, λόγῳ τῆς οἰκονομικῆς καχεξίας στὴν ὁποία εἶχε περιέλθει ἡ Ἐκκλησία καὶ τῆς χρεοκοπίας στην ὁποία τὴν ὠθοῦσαν τὰ μεγάλα δάνεια ποὺ εἶχε κατὰ καιροὺς συνάψει. Γιὰ τὸ λόγο αὐτὸ ὁ Πατριάρχης Ἱερεμίας ἐπισκέπτεται Χριστιανικὰ κράτη ζητώντας οἰκονομικὴ ἐνίσχυση, ὑπὲρ τοῦ ὁποίου ὁ Τσάρος τῆς Ῥωσίας προσφέρει πλούσια χορηγία. Ὁ Πατριάρχης ὅμως ἀποφασίζει νὰ διαθέσῃ τὸ πόσον πρὸς ἐξόφληση τῶν χρεῶν. Ἔτσι, μέχρι τὸν θάνατο του τὸ Πατριαρχεῖο ἐξακολουθεῖ νὰ παραμένῃ προσωρινὰ στὸ Βλὰχ Σαράϊ, ἀπὸ τὸ 1587 ἕως τὸ 1597, δηλαδὴ δέκα ὁλόκληρα χρόνια.

 

Τὸ 1597 στὸν Οἰκουμενικὸ θρόνο ἀνέρχεται ὁ Μελέτιος ὁ Πηγάς, ὁ ὁποῖος διατηρεῖ καὶ τὸν Ἀλεξανδρινὸ Πατριαρχικὸ Θρόνο ὡς κηδεμών, προστάτης ἢ ἐπιτηρητής. Εἶναι θορυβημένος ἀπὸ τὴν ἀξιοθρήνητη οἰκονομικὴ κατάσταση τῆς ἐκκλησίας. Παρὰ ταῦτα σ᾽ ἐπιστολὴ στὸν Μητροπολίτη Ἡρακλείας Διονύσιο καὶ Κυδωνίων κ. Μαρμαρὰ τὸ 1598 ἀναφέρει μεταξὺ ἄλλων καὶ "...τὴν κατασκευὴν τὸν Ἁγίου Μύρου μελετῶμεν..." ποὺ σημαίνει ὅτι πιθανότατα προετοιμάσθηκε παρασκευὴ Ἁγίου Μύρου στὴν Παναγία τῶν Παλατιῶν Βλὰχ Σαράϊ ποὺ ὅμως πραγματοποιήθηκε στὸν Ἅγιο Δημήτριο τοῦ Κανάβη μιᾶς καὶ στὸ ἀριστερὸ κλίτος τοῦ Ναοῦ διανοίγεται ἕνα ὑπόγειο ποὺ χρησιμοποιεῖται γιὰ τὴν ἀποθήκευση τοῦ Ἁγίου Μύρου μέσα σὲ πήλινα πιθάρια. Εἶναι τὸ πρῶτο διαμορφωμένο Μυροφυλάκιο ποὺ συναντᾶμε στὴ διαχρονικὴ πορεία παρασκευῆς καὶ ἔψησης τοῦ Ἁγίου Μύρου, παρὰ τὸ γεγονὸς ὅτι τὸ Πατριαρχεῖο φιλοξενεῖται στὴν Ξυλόπορτα μόνο 4 χρόνια.

 

Ὁ Τοποτηρητὴς τοῦ Πατριαρχικοῦ Θρόνου Μελέτιος Πηγὰς κατορθώνει ν᾽ ἀγοράσῃ δύο μοναστήρια, τὸν Μέγα Δημήτριο καὶ τὴν Παναγία Μπαλίνου στὴν Ξυλόπορτα γιὰ νὰ ἐγκατασταθῇ στὸν Ἅγιο Δημήτριο Κάναβη. Ὁ ὁποῖος εἰκάζεται ὅτι κτίσθηκε τὸ 1204 ἀπὸ τὴν οἰκογένεια Κάναβη. Ὁ παλαιὸς ναὸς εἶχε τροῦλλο διακοσμημένο μὲ ψηφιδωτὰ καταστράφηκε τὸν δέκατο ὄγδοο αἰῶνα καὶ στὴ θέση του ἀναγέρθηκε ὁ σημερινὸς ναός, ξύλινος ἀλλὰ περίτεχνος καὶ ἀξιοπρόσεκτος. 

 

Ναὸς Ἁγίου Δημητρίου Κάναβη. Πατριαρχικὸς Ναὸς στὴν Ξυλόπορτα ἀπὸ τὸ 1597 μέχρι τὸ 1599.

 

Ἀπὸ τὸ 1601 καὶ μετὰ τὸ Πατριαρχεῖο ἐγκαθίσταται μονίμως στὴ σημερινή του θέση, στὸ Φανάρι, στὸ κάστρο τῆς Ὀρθοδοξίας μὲ Οἰκουμενικὸ Πατριάρχη Ματθαῖον τὸν Β´. Ἀπὸ μαρτυρίες γνωρίζουμε ὅτι ὁ ναὸς τοῦ Ἁγίου Γεωργίου ἦταν γυναικεία Μονὴ χωρὶς νὰ ξέρουμε ἐὰν εὑρίσκετο σὲ αὐτὴ τὴν τοποθεσία καὶ ἀπὸ τὴν Βυζαντινὴ ἐποχή.
 

Οἰκουμενικὸν Πατριαρχεῖον - Πάνσεπτος Πατριαρχικὸς Ναὸς Ἁγίου Γεωργίου.

 

Ὁ ναὸς διευρύνθηκε τὸ 1641, κάηκε τὸ 1720 καὶ τὸν ἴδιο χρόνο ὁ Πατριάρχης Ἱερεμίας ὁ Γ´ τὸν ἀνακαινίζει προσθέτοντας τροῦλλο. Μετὰ ἀπὸ ἀλλεπάλληλες καταστροφὲς καὶ ταυτόχρονα ἐπισκευὲς ἔλαβε τὴν σημερινή του μορφὴ τὸ 1836 ἐπὶ Γρηγορίου τοῦ ΣΤ´. Ἔχει σχῆμα τρίκλιτης Βασιλικῆς μὲ νάρθηκα, τὸ δὲ τέμπλο εἶναι ἔργο τοῦ 1720.
 

Χῶρος Μυροφυλακίου τοῦ Ἱεροῦ Ναοῦ Ἁγίου Δημητρίου Ξυλοπόρτης (Κάναβη). (φωτο. Ε. Ἀγγελίδη)

 

Ἐπὶ Ἰωακεὶμ Γ´ κτίζεται κτίριο γιὰ τὴ στέγαση τοῦ Πατριαρχείου, μὲ δαπάνες τοῦ εὐσεβοῦς τραπεζίτου ἀειμνήστου Εὐσταθίου Εὐγενίδου, στὰ τέλη τοῦ 19ου αἰῶνα. Τὸ 1941, μετὰ ἀπὸ μεγάλη πυρκαγιὰ καταστρέφονται σχεδὸν ὅλα τὰ κτίρια ποὺ στεγάζονταν τὰ γραφεία καὶ οἱ κοιτῶνες τῶν ἐσωκατάκοιλων κληρικῶν. Τὸ 1989, μὲ δωρεὰ τοῦ μεγάλου εὐεργέτου Ἄρχοντος Μεγάλου Λογοθέτη κ. Παναγιώτη Ἀγγελόπουλου, κτίζονται ἐκ βάθρων ὁ Πατριαρχικὸς Οἶκος καὶ τὰ Πατριαρχικὰ γραφεία σὲ ἀναπαράσταση τῆς παλαιᾶς μορφῆς. Στὴν ἀνατολικὴ πλευρὰ καὶ πίσῳ ἀπὸ τὸν Πάνσεπτο Πατριαρχικὸ Ναὸ βρίσκεται ὁ πέτρινος πύργος ποὺ κτίσθηκε ἀπὸ τὸν Πατριάρχη Ἰωακεὶμ τὸν Γ´ κατὰ τὴν πρώτη του πατριαρχεία καὶ στεγάζει τὸ Μυροφυλάκιο, ἀπ᾽ ὅπου ὅλα τὰ Πατριαρχεία καὶ οἱ ἐκκλησίες τῆς ἀνατολῆς παραλαμβάνουν τὸ Ἅγιο Μύρο, ὄχι μόνο γιὰ τὶς θρησκευτικές τους ἀνάγκες, ἀλλὰ κυρίως "διὰ τὸν ἱερὸν σύνδεσμον τῆς ἀγάπης καὶ τῆς ἑνότητας" τῶν ἐκκλησιῶν.
 

Πιθάρια ἐντιχοισμένα στὸ Μυροφυλάκιο τοῦ Ἱεροῦ Ναοῦ Ἁγίου Δημητρίου Ξυλοπόρτης (Κάναβη). (φωτο. Ε. Ἀγγελίδη)

 Ἰωσὴφ Κωνσταντινίδης